دانشنامه حمل · اسناد و ترخیص
کارگزار رسمی گمرک کیست و کارت کارگزاری چیست
کارگزار گمرکی کسی است که به وکالت از صاحب کالا تشریفات گمرکی را انجام میدهد: اظهار کالا، حضور در ارزیابی، پیگیری مجوزها و پرداخت‌ها تا صدور پروانه گمرکی. این کار در ایران شغلی مجوزدار است و بدون پروانه کارگزاری نمی‌توان به وکالت از دیگران کالا ترخیص کرد. خانواده ما از سال ۱۳۵۲ با کارت کارگزاری در گمرکات ایران کار میکند.
نام‌ها
- نام فارسی
- کارگزار گمرکی، حقالعملکار گمرک
- نام رسمی انگلیسی
- Customs Broker / Licensed Customs Agent
- علامت اختصاری
- —
- در بازار به آن می‌گویند
- حقالعملکار، حق العملکار، ترخیص‌کار، کارگزار گمرک، کلیرینگ ایجنت (Clearing Agent)
تعریف قانونی
قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ در ماده ۱۲۸ می‌گوید: کارگزار گمرکی «به شخصی اطلاق میشود که تشریفات گمرکی کالای متعلق به اشخاص دیگر را به وکالت از طرف آنان انجام دهد». حدود اختیار او باید در وکالتنامه رسمی، در فرم نمونه گمرک، مشخص شود. کارگزار باید از گمرک ایران پروانه بگیرد و این پروانه برای ترخیص از همه گمرک‌های کشور معتبر است.
صاحب کالا می‌تواند تشریفات کالای خودش را شخصاً انجام دهد؛ پروانه برای کسی لازم است که برای دیگران کار میکند (ماده ۱۹۰ آییننامه اجرایی).
از «حقالعملکار» ۱۳۵۰ تا «کارگزار گمرکی» ۱۳۹۰
در قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۵۰ و آییننامه اجرایی آن (مصوب ۱۳۵۱) نام رسمی این شغل «حقالعملکار» بود. قانون ۱۳۵۰ در ماده ۳۵ اشتغال کارکنان گمرک به «حق‌العمل‌کاری» را ممنوع کرده بود، در ماده ۳۶ رسیدگی به تخلفات حق‌العمل‌کاران و ابطال موقت یا دائم «پروانه حق‌العمل‌کاری» را به کمیسیون ماده ۳۰ سپرده بود، و در ماده ۵۹ تهیه مقررات حق‌العمل‌کاری را به اداره کل گمرک واگذار کرده بود. جزئیات در فصل چهارم آییننامه ۱۳۵۱ آمده بود («حق‌العمل کاری در گمرک»، مواد ۳۷۶ به بعد).
قانون جدید امور گمرکی (۱۳۹۰) و آییننامه آن (۱۳۹۱) همین شغل را «کارگزار گمرکی» نامیدند و بخش دهم قانون را به آن اختصاص دادند (مواد ۱۲۸ تا ۱۳۲). مقایسه دو دوره:
| موضوع | ۱۳۵۰ / آییننامه ۱۳۵۱ | ۱۳۹۰ / آییننامه ۱۳۹۱ |
|---|---|---|
| نام | حقالعملکار | کارگزار گمرکی |
| تعریف | شخص حقیقی یا حقوقی که تشریفات کالای دیگری را «به وکالت» انجام میدهد (آ.ن. ماده ۳۷۶) | همان تعریف، این بار در خود قانون (ماده ۱۲۸) |
| محل اعتبار پروانه | درخواست به گمرک محل کار؛ برای کار در چند گمرک، درخواست به اداره کل گمرک که می‌توانست تعداد حق‌العمل‌کاران هر گمرک را محدود کند (ماده ۳۷۹ و تبصره ۲) | معتبر برای همه گمرک‌های کشور (ماده ۱۲۸) |
| تحصیلات | حداقل دیپلم دبیرستان (ماده ۳۷۷) | حداقل کاردانی امور گمرکی یا کارشناسی سایر رشتهها (ماده ۱۹۱) |
| کارت بازرگانی | لازم بود (ماده ۳۷۷) | در شرایط ماده ۱۹۱ نیامده است |
| سن، تابعیت، سوء پیشینه، کارمند دولت نبودن، آزمون | ۲۵ سال، ایرانی، بدون محکومیت و سابقه قاچاق، کارمند دولت نباشد، امتحان سالانه گمرک (ماده ۳۷۷) | تقریباً همان‌ها؛ آزمون «حسب نیاز» (ماده ۱۹۱) |
| تضمین | وجه‌الضمان نقدی یا ضمانت بانکی در دو طبقه بر اساس درآمد سالانه (ماده ۳۷۸) | در شرایط ماده ۱۹۱ تضمینی نیامده است |
| اعتبار و تمدید | یک سال، با ارائه دفتر حق‌العمل‌کاری (ماده ۳۸۰، اصلاحی ۱۳۶۲) | تمدید هر دو سال با گواهی سازمان امور مالیاتی (تبصره ۴ ماده ۱۹۱) |
| وکالتنامه | وکالتنامه رسمی ثبتی طبق نمونه گمرک (ماده ۳۸۱) | وکالتنامه رسمی در فرم نمونه گمرک (ماده ۱۲۸) و کارت معتبر (آ.ن. ماده ۵۸) |
| کارمندان | کارت مخصوص برای مستخدمان حقالعملکار (ماده ۳۸۲) | کارت مخصوص با معرفی رسمی کارگزار (ماده ۱۹۲) |
| تخلف | کمیسیون ماده ۳۰ قانون؛ ابطال موقت یا دائم پروانه (ماده ۳۶ قانون) | کمیسیون رسیدگی با حضور نماینده اتحادیه کارگزاران؛ تعلیق یا ابطال پروانه یا کارت (ماده ۱۲۹) |
| شرکت‌های حمل‌ونقل | — | اگر ترخیص در مقصد را تعهد کرده باشند، پروانه کارگزاری لازم دارند و سند حمل وکالتنامه حساب میشود؛ برای عبور خارجی (ترانزیت) و انتقالی کارت لازم نیست (ماده ۱۳۰) |
نمونه واقعی این اسناد، از اولین کارت حق‌العمل‌کاری ۱۳۵۳ تا پروانه ۲۵۳۵، در موزه اسناد گمرکی آمده است.
چرا نام عوض شد
در متن قانون ۱۳۹۰ و آییننامه آن دلیلی برای تغییر نام نوشته نشده است؛ مقدمه توجیهی لایحه را هم پیدا نکردیم. اما مقایسه با قانون تجارت دلیل حقوقی روشنی نشان میدهد:
- «حقالعملکار» در حقوق تجارت ایران معنای دیگری دارد. ماده ۳۵۷ قانون تجارت می‌گوید: «حقالعملکار کسی است که به اسم خود ولی به حساب دیگری (آمر) معاملاتی کرده و در مقابل حق‌العملی دریافت می‌دارد.» یعنی حقالعملکار تجاری به نام خودش عمل میکند.
- کار گمرکی اما «به وکالت» و «به نام صاحب کالا» است. هم آییننامه ۱۳۵۱ (ماده ۳۷۶) و هم قانون ۱۳۹۰ (ماده ۱۲۸) این شغل را انجام تشریفات «به وکالت» تعریف کرده‌اند. اظهارنامه به نام صاحب کالا ثبت میشود و مسئولیت اظهار به او برمی‌گردد. پس نام قدیمی با تعریف حقوقی خود شغل جور نبود.
- «کارگزار» همان نقشی است که در دنیا Customs Broker نامیده میشود: نماینده‌ای که به نام و به حساب موکل کار میکند. نام تازه هم با تعریف قانونی سازگار است و هم با اصطلاح بین‌المللی.
این تحلیل ماست، بر پایه متن قانون تجارت و دو قانون گمرکی، نه عبارت صریح قانون‌گذار. در بازار و میان بازرگانان، «حقالعملکار» و «حق‌العمل‌کاری» هنوز رایج‌ترین نام است.
شرایط گرفتن پروانه کارگزاری
ماده ۱۹۱ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی (مصوب ۱۳۹۱) این شرایط را برای متقاضی تعیین کرده است:
| بند | شرط |
|---|---|
| الف | تابعیت ایران |
| ب | گواهی عدم سوء پیشینه کیفری و نداشتن سابقه قاچاق گمرکی به گواهی گمرک ایران |
| پ | حداقل کاردانی در رشته امور گمرکی یا حداقل کارشناسی در سایر رشتهها |
| ت | کارت پایان خدمت یا معافیت دائم |
| ث | کارمند دولت نباشد |
| ج | قبولی در آزمون قوانین گمرکی، صادرات، واردات و تجارت که گمرک ایران حسب نیاز برگزار میکند |
| چ | حداقل ۲۵ سال سن تمام |
- اشخاص حقوقی: شرکت هم می‌تواند کارگزار باشد؛ در این صورت مدیرعامل یا رئیس هیئت‌مدیره باید همین شرایط را داشته باشد (تبصره ۳ ماده ۱۹۱).
- تمدید: پروانه هر دو سال یک بار تمدید میشود، به شرط باقی ماندن شرایط و ارائه گواهی از سازمان امور مالیاتی (تبصره ۴ ماده ۱۹۱).
- دوره آموزشی: صدور و تمدید پروانه می‌تواند موکول به گذراندن دوره‌ای باشد که گمرک لازم بداند (تبصره ۵ ماده ۱۹۱).
- آزمون: آزمون کارگزاری را گمرک ایران برگزار میکند؛ در سال‌های اخیر اجرای آن با سازمان سنجش آموزش کشور بوده است. منابع معمول: قانون امور گمرکی و آییننامه، مقررات صادرات و واردات، طبقه‌بندی کالا و تعرفه، ارزش‌گذاری، حمل‌ونقل، قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، مناطق آزاد و ویژه، سامانه‌های تجارت خارجی و اینکوترمز. اطلاعیه رسمی هر سال را ببینید.
کارت کارگزاری چیست
کارت کارگزاری مدرک شناسایی کارگزار در گمرکات است که گمرک ایران صادر میکند. طبق ماده ۵۸ آییننامه، اگر کالا را کارگزار اظهار کند، باید وکالتنامه رسمی از صاحب کالا و کارت کارگزاری معتبر داشته باشد. برای کارمندان کارگزار هم با معرفی رسمی کارگزار، کارت مخصوص از طرف گمرک صادر میشود (ماده ۱۹۲). پس هر کسی که در سالن ارزیابی به نام کارگزار کار میکند، باید کارت خودش را داشته باشد.
روی کارت معمولاً مشخصات و عکس دارنده، شماره پروانه و اعتبار آن آمده است. امروزه بیشتر کارها در سامانه جامع گمرکی انجام میشود و اعتبار کارگزار هم در سامانه کنترل میشود؛ ولی کارت همچنان مدرک شناسایی او در گمرک است.
وظایف و مسئولیت کارگزار
- دفتر عملیات: کارگزار باید همه عملیات خود را در دفتری ثبت کند که هنگام صدور پروانه، گمرک آن را شماره‌گذاری و پلمب میکند (ماده ۱۹۳).
- همان مقررات و همان جریمه‌ها: بین صاحب کالایی که خودش اظهار میکند و کسی که از کارگزار استفاده میکند، در تشریفات و جریمه‌ها تفاوتی نیست (ماده ۱۹۴). یعنی اشتباه کارگزار در اظهار، به پرونده کالای شما برمی‌گردد. کارگزار را با دقت انتخاب کنید.
- وکالتنامه رسمی: اختیار کارگزار به اندازه وکالت‌نامه‌ای است که به او داده‌اید. موضوع، گمرک و مدت آن را دقیق بنویسید.
کارگزار، ترخیص‌کار، فورواردر: فرقشان چیست
| نقش | انگلیسی | کار اصلی |
|---|---|---|
| کارگزار گمرکی (حقالعملکار) | Licensed Customs Broker | اظهار و ترخیص به وکالت از صاحب کالا، با پروانه و کارت گمرک |
| ترخیص‌کار | Clearing Agent (informal) | اصطلاح بازاری؛ ممکن است کارگزار رسمی باشد یا نباشد. فقط کارگزار دارای پروانه می‌تواند به وکالت از دیگران اظهار کند. |
| فورواردر | Freight Forwarder | سازمان‌دهی حمل، رزرو، اسناد حمل و هماهنگی؛ برای ترخیص با کارگزار کار میکند یا خودش پروانه دارد |
| صاحب کالا | Owner / Importer / Exporter | می‌تواند شخصاً اظهار کند؛ مسئولیت نهایی اظهار با اوست |
چطور کارگزار مطمئن انتخاب کنیم
- کارت و پروانه معتبر و تاریخ اعتبار آن را ببینید.
- سابقه کار در همان گمرک و همان نوع کالا مهم است؛ ترخیص دارو با ماشین‌آلات یا ترانزیت فرق دارد.
- دستمزد (حق‌العمل‌کاری) و هزینه‌هایی که از طرف شما پرداخت میشود را جدا و کتبی بگیرید.
- وکالتنامه را محدود به همان پرونده و مدت معین بدهید.
- نسخه اظهارنامه و همه رسیدها را بخواهید.
منابع: قانون امور گمرکی ۱۳۹۰ (مواد ۱۱۲ و ۱۲۸ تا ۱۳۲) و قانون امور گمرکی ۱۳۵۰ (مواد ۳۵، ۳۶ و ۵۹) و آییننامه اجرایی ۱۳۵۱ (مواد ۳۷۶ تا ۳۸۶)، طبق متن منتشرشده در nezamat.ir؛ آییننامه اجرایی ۱۳۹۱ (مواد ۵۸، ۶۴ و ۱۹۰ تا ۱۹۴) طبق importdtc.com و vindad.com؛ ماده ۳۵۷ قانون تجارت. شرایط آزمون هر سال در اطلاعیه رسمی گمرک ایران اعلام میشود.
پرسش‌های رایج
کارگزار گمرکی کیست؟
کارگزار گمرکی یا حقالعملکار (Customs Broker) کسی است که با پروانه کارگزاری از گمرک ایران و وکالتنامه رسمی صاحب کالا، تشریفات گمرکی کالا را به وکالت از او انجام میدهد.
شرایط گرفتن پروانه کارگزاری گمرک چیست؟
طبق ماده ۱۹۱ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی: تابعیت ایران، عدم سوء پیشینه و سابقه قاچاق، حداقل کاردانی امور گمرکی یا کارشناسی سایر رشتهها، پایان خدمت یا معافیت، کارمند دولت نبودن، قبولی در آزمون گمرک و حداقل ۲۵ سال سن.
کارت کارگزاری گمرک چیست؟
کارت کارگزاری مدرک شناسایی کارگزار در گمرک است که گمرک ایران صادر میکند. برای اظهار کالا به وکالت، کارت کارگزاری معتبر و وکالتنامه رسمی لازم است.
پروانه کارگزاری گمرک چند سال اعتبار دارد؟
طبق تبصره ۴ ماده ۱۹۱ آییننامه، پروانه هر دو سال یک بار با حفظ شرایط و ارائه گواهی سازمان امور مالیاتی تمدید میشود.
فرق حقالعملکار و کارگزار گمرکی چیست؟
یک شغل است. در قانون امور گمرکی ۱۳۵۰ و آییننامه ۱۳۵۱ نامش حقالعملکار بود و قانون ۱۳۹۰ (ماده ۱۲۸) آن را کارگزار گمرکی نامید. حقالعملکار در قانون تجارت (ماده ۳۵۷) به نام خود ولی به حساب دیگری عمل میکند، اما کارگزار گمرکی به وکالت و به نام صاحب کالا کار میکند؛ نام تازه با این نقش سازگارتر است.
آیا پروانه کارگزاری در همه گمرکات معتبر است؟
بله. طبق ماده ۱۲۸ قانون امور گمرکی ۱۳۹۰، پروانه کارگزار گمرکی برای ترخیص کالا از همه گمرک‌های کشور معتبر است. در دوره قانون ۱۳۵۰ پروانه به گمرک محل درخواست مربوط بود.