خدمات لجستیک ایرانIRAN LOGISTICS SERVICES
ENRUFA

دانشنامه حمل · کالای خطرناک

کلاس ۲ کالای خطرناک: گازها

کلاس ۲ همه گازها را در بر می‌گیرد: گازهای فشرده، مایع‌شده زیر فشار، مایع‌شده سرد (کرایوژنیک)، محلول و جذب‌شده، و همچنین اسپری‌ها و اشیایی که گاز تحت فشار دارند. این کلاس سه زیرکلاس دارد: ۲٫۱ گاز قابل اشتعال (مثل گاز مایع LPG)، ۲٫۲ گاز غیرقابل اشتعال و غیرسمی (مثل نیتروژن، دی‌اکسید کربن و اکسیژن) و ۲٫۳ گاز سمی (مثل آمونیاک و کلر). خطر اصلی همه آن‌ها فشار داخل ظرف است؛ برای همین بیشتر حادثه‌ها از سیلندری شروع می‌شود که درست بسته، مهار یا تهویه نشده است.

نام‌ها و معادل‌ها

نام فارسی
گازها (کالای کلاس ۲)
نام رسمی انگلیسی
Class 2: Gases
علامت اختصاری
Class 2 (2.1, 2.2, 2.3)
در بازار به آن می‌گویند
گاز فشرده، گاز مایع، کپسول گاز، سیلندر گاز، گاز صنعتی، LPG، ال‌پی‌جی، گاز مبرد، گاز کولر، فریون، اسپری، آئروسل، کپسول آتش‌نشانی، کلاس دو IMO

کلاس ۲ چیست

در کتاب نارنجی سازمان ملل (Model Regulations، ویرایش ۲۴، فصل 2.2) و در ADR/RID (بند 2.2.2.1.1) «گاز» ماده‌ای است که یکی از این دو شرط را داشته باشد:

  • در دمای ۵۰ درجه سانتی‌گراد فشار بخار آن بیش از ۳۰۰ کیلوپاسکال (۳ بار) باشد؛ یا
  • در دمای ۲۰ درجه و فشار استاندارد ۱۰۱٫۳ کیلوپاسکال کاملاً به حالت گاز باشد.

کلاس ۲ گازهای خالص، مخلوط گازها، مخلوط گاز با مواد دیگر و اشیایی را که چنین موادی دارند (مثل اسپری، کپسول آتش‌نشانی یا فندک) در بر می‌گیرد. یک استثنای مشهور: هیدروژن فلوراید (UN 1052) با این‌که این تعریف را دارد، در کلاس ۸ طبقه‌بندی می‌شود.

حالت فیزیکی گاز در ظرف

حالتتعریف (ADR/RID 2.2.2.1.2)نمونه
فشرده (compressed)زیر فشار، در منفی ۵۰ درجه هم کاملاً گاز است (دمای بحرانی ≤ ‎-50 °C).نیتروژن، اکسیژن، هیدروژن، CNG
مایع‌شده (liquefied)زیر فشار، در دمای بالاتر از منفی ۵۰ درجه بخشی از آن مایع است. «پرفشار» اگر دمای بحرانی بین ‎-50 و +65 درجه باشد، «کم‌فشار» اگر بالای +65 درجه.LPG، پروپان، بوتان، CO2، آمونیاک، گاز مبرد
مایع‌شده سرد (refrigerated liquefied)به دلیل دمای بسیار پایین بخشی از آن مایع است.اکسیژن مایع، نیتروژن مایع، CO2 مایع سرد
محلول (dissolved)زیر فشار در یک حلال مایع حل شده است.استیلن در سیلندر با ماده متخلخل و حلال
جذب‌شده (adsorbed)روی ماده جامد متخلخل جذب شده و فشار داخلی در ۲۰ درجه کمتر از ۱۰۱٫۳ و در ۵۰ درجه کمتر از ۳۰۰ کیلوپاسکال است.برخی گازهای ویژه صنعت الکترونیک

علاوه بر این‌ها، ADR اسپری‌ها و ظرف‌های کوچک گاز (فشنگ گاز)، اشیای دیگر دارای گاز تحت فشار، نمونه‌های گاز بدون فشار، و «مواد شیمیایی تحت فشار» (مایع، خمیر یا پودری که با گاز پیشران فشرده شده) را هم در کلاس ۲ قرار می‌دهد.

زیرکلاس‌های کلاس ۲

کتاب نارنجی، کد IMDG و مقررات هوایی گازها را بر اساس خطر اصلی به سه زیرکلاس تقسیم می‌کنند. ADR و RID به جای زیرکلاس از «گروه خطر» با حروف استفاده می‌کنند، اما این دو کاملاً با هم منطبق‌اند (یادداشت ۱ بند 2.2.2.1.3):

زیرکلاسنامگروه در ADR/RIDشرح ساده
2.1گاز قابل اشتعالFگازی که با هوا مخلوط شود و آتش بگیرد؛ معیار عددی در جدول بعد.
2.2گاز غیرقابل اشتعال و غیرسمیA (خفه‌کننده)، O (اکسیدکننده)گازی که اکسیژن هوا را رقیق یا جایگزین می‌کند (نیتروژن، CO2، آرگون) یا با دادن اکسیژن به سوختن کمک می‌کند (اکسیژن، هوای فشرده غنی).
2.3گاز سمیT، TF، TC، TO، TFC، TOCگازی که برای انسان سمی یا خورنده است. گازهای خورنده هم سمی حساب می‌شوند و با خطر فرعی خورندگی ثبت می‌شوند.

تقدم خطر: اگر گازی چند خطر داشته باشد، گروه‌های T (سمی) بر همه مقدم‌اند و گروه F (قابل اشتعال) بر A و O مقدم است. مثلاً آمونیاک بی‌آب هم سمی است و هم خورنده، پس 2.3 با خطر فرعی ۸ است، نه کلاس ۸.

کد طبقه‌بندی ADR از یک عدد (حالت فیزیکی: ۱ فشرده، ۲ مایع‌شده، ۳ مایع‌شده سرد، ۴ محلول، ۵ اسپری، ۶ اشیای دیگر و…) و حروف گروه ساخته می‌شود؛ مثلاً LPG کد 2F، اکسیژن فشرده 1O و کلر 2TOC دارد.

گروه بسته‌بندی در کلاس ۲ و معیارهای عددی

کلاس ۲ گروه بسته‌بندی I، II یا III ندارد. به جای آن، زیرکلاس (یا کد طبقه‌بندی) شدت خطر را نشان می‌دهد و نوع ظرف را دستورالعمل بسته‌بندی ظرف‌های تحت فشار (مثل P200) تعیین می‌کند: جنس و فشار آزمون سیلندر، حداکثر درصد پرشدن و فاصله آزمون دوره‌ای. معیارهای عددی تعیین زیرکلاس این‌ها هستند (ADR/RID 2.2.2.1.5):

معیارشرطنتیجه
آیا اصلاً گاز است؟فشار بخار در ۵۰ °C بیش از ۳۰۰ کیلوپاسکال، یا کاملاً گاز در ۲۰ °C و ۱۰۱٫۳ کیلوپاسکالکلاس ۲
قابل اشتعالدر ۲۰ °C و فشار استاندارد، در مخلوطی با ۱۳ درصد حجمی یا کمتر با هوا آتش بگیرد، یا گستره اشتعال آن با هوا دست‌کم ۱۲ واحد درصد باشد (آزمون یا محاسبه طبق ISO 10156:2017)2.1
اکسیدکنندهقدرت اکسیدکنندگی بیش از ۲۳٫۵ درصد طبق روش ISO 10156:2017 (بیش از هوا به سوختن کمک کند)2.2 با خطر فرعی 5.1
سمیبرای انسان سمی یا خورنده شناخته شده باشد، یا LC50 آن ۵۰۰۰ میلی‌لیتر بر متر مکعب (ppm) یا کمتر باشد2.3
خفه‌کنندهغیراکسیدکننده، غیرقابل اشتعال و غیرسمی که اکسیژن هوا را رقیق یا جایگزین می‌کند2.2

معافیت مهم: طبق ADR/RID بند 1.1.3.2(c)، گازهای گروه A و O (یعنی ۲٫۲ بدون خطر فرعی دیگر) اگر فشار آن‌ها در ظرف در دمای ۲۰ درجه از ۲۰۰ کیلوپاسکال (۲ بار) بیشتر نباشد و مایع‌شده یا مایع‌شده سرد نباشند، مشمول مقررات نیستند؛ مثل هوای کم‌فشار داخل برخی قطعات دستگاه‌ها. گاز داخل تجهیزات خود وسیله نقلیه (مثلاً کپسول آتش‌نشانی کامیون) هم طبق 1.1.3.2(d) معاف است؛ ولی کپسول آتش‌نشانی که به‌عنوان بار حمل می‌شود، کالای خطرناک است.

برچسب‌های کلاس ۲ و اجزای آن‌ها

گاز قابل اشتعال2گاز غیرقابل اشتعال و غیرسمی2گاز سمی2
گاز قابل اشتعال2
۲٫۱ گاز قابل اشتعال: زمینه قرمز، نماد شعله در نیمه بالا (سیاه یا سفید)، عدد «۲» در گوشه پایین. همان طرح برچسب کلاس ۳ است و فقط عدد پایین فرق دارد.
گاز غیرقابل اشتعال و غیرسمی2
۲٫۲ گاز غیرقابل اشتعال و غیرسمی: زمینه سبز، نماد سیلندر گاز (سیاه یا سفید)، عدد «۲». برای اکسیژن و گازهای اکسیدکننده، برچسب 5.1 هم کنار آن زده می‌شود.
گاز سمی2
۲٫۳ گاز سمی: زمینه سفید، جمجمه و استخوان‌های ضربدری سیاه، عدد «۲». آمونیاک بی‌آب برچسب ۸ را هم می‌گیرد و کلر برچسب‌های 5.1 و ۸ را.

روی سیلندرهای گاز، برچسب ممکن است کوچک‌تر از ۱۰۰ میلی‌متر باشد و طبق استاندارد ISO 7225 روی شانه سیلندر زده شود. روی تانکر و کانتینر تانک، پلاک نارنجی با شماره شناسایی خطر و شماره UN نصب می‌شود؛ مثلاً برای گاز مایع:

پلاک نارنجی (ADR) 23/1965231965
پلاک نارنجی تانکر LPG: عدد بالا 23 یعنی «گاز قابل اشتعال» (۲ = گاز، ۳ = اشتعال‌پذیری)؛ عدد پایین شماره UN است. برای آمونیاک بی‌آب عدد بالا 268 (گاز سمی و خورنده)، برای کلر 265 (گاز سمی و اکسیدکننده)، برای اکسیژن فشرده 25 و برای استیلن 239 (گاز قابل اشتعال با خطر واکنش شدید خودبه‌خودی) است.

برای رمزگشایی کامل این اعداد، صفحه برچسب‌ها، پلاکارد و پلاک نارنجی را ببینید.

کالاهای رایج کلاس ۲ در تجارت ایران

در تجارت ایران کلاس ۲ بسیار پرتکرار است: واردات گاز مبرد برای کولر و یخچال، سیلندرهای گاز صنعتی و پزشکی، کپسول آتش‌نشانی، انواع اسپری آرایشی، رنگ و حشره‌کش، و در صادرات، گاز مایع و آمونیاک. هر ردیف این جدول با پایگاه داده کالای خطرناک BAM آلمان (جدول A در ADR 2025) کنترل شده است:

کالاشماره UNزیرکلاس (خطر فرعی)گروه بسته‌بندینکته
گازهای نفتی مایع‌شده (LPG)UN 10752.1نداردشماره شناسایی خطر 23
مخلوط گاز هیدروکربنی مایع (LPG بر اساس مخلوط)UN 19652.1نداردرایج‌ترین ردیف برای گاز مایع خانگی؛ کد 23
پروپانUN 19782.1نداردکد 23
بوتانUN 10112.1نداردکد 23
استیلن محلول (گاز جوشکاری)UN 10012.1نداردکد 239؛ سیلندر ویژه با ماده متخلخل
هیدروژن فشردهUN 10492.1نداردکد 23
گاز طبیعی فشرده (CNG)UN 19712.1نداردکد 23
اکسیژن فشرده (صنعتی و پزشکی)UN 10722.2 (5.1)نداردکد 25؛ دور از روغن و گریس
اکسیژن مایع سردUN 10732.2 (5.1)نداردکد 225
نیتروژن فشردهUN 10662.2نداردکد 20؛ خطر خفگی در فضای بسته
دی‌اکسید کربن (CO2)UN 10132.2نداردکد 20؛ سیلندر نوشابه‌سازی و جوشکاری
دی‌اکسید کربن مایع سردUN 21872.2نداردکد 22
گاز مبرد R-134a (تترافلوئورواتان)UN 31592.2نداردکد 20؛ گازهای مبرد دیگر ردیف جداگانه دارند
گاز فشرده n.o.s. (مثلاً مخلوط گازهای نادر)UN 19562.2نداردنام فنی گاز در پرانتز می‌آید
اسپری (آئروسل)UN 19502.1 یا 2.2 بسته به محتواندارداسپری قابل اشتعال 2.1؛ اگر محتوا خورنده باشد خطر فرعی ۸ هم دارد
کپسول آتش‌نشانیUN 10442.2نداردبه‌عنوان بار، کالای خطرناک است
آمونیاک بی‌آبUN 10052.3 (۸)نداردکد 268؛ صادرات فله با کشتی گازبر تابع کد IGC است
کلرUN 10172.3 (5.1، ۸)نداردکد 265؛ تصفیه آب و صنایع شیمیایی
موتور یا ماشین‌آلات با سوخت گاز قابل اشتعالUN 35292.1نداردمثل موتور گازسوز یدکی یا ژنراتور گازی؛ ویژه‌مقرره 363 ADR

درباره UN 3529: موتور احتراق داخلی یا ماشین‌آلاتی که با گاز قابل اشتعال کار می‌کنند (مثلاً موتور CNG یا LPG که جداگانه یا داخل دستگاه حمل می‌شود) در زیرکلاس 2.1 قرار می‌گیرند. همتای آن برای سوخت مایع قابل اشتعال UN 3528 در کلاس ۳، و برای ماشین‌آلات با موتور احتراق داخلی عمومی UN 3530 در کلاس ۹ است. شرایط سوخت باقی‌مانده و معافیت‌ها در ویژه‌مقررات 363 ADR آمده است.

دقت کنید: گازهای مبرد جدید (مثل مخلوط‌های R-410A یا گازهای قابل اشتعال مثل R-290 که همان پروپان است) هر کدام ردیف و زیرکلاس خودشان را دارند. شماره UN را همیشه از بخش ۱۴ برگه SDS همان محموله بگیرید.

کلاس ۲ در هر مد حمل

جاده (ADR)

سیلندرها باید طبق ویژه‌مقرره بارگیری CV10 چیده شوند و بسته‌های گاز ترجیحاً در وسیله نقلیه باز یا دارای تهویه حمل می‌شوند (CV36)؛ اگر وسیله بسته باشد، روی در بار هشدار «WARNING – NO VENTILATION – OPEN WITH CAUTION» با حروف دست‌کم ۲۵ میلی‌متری لازم است. تانکر گاز پلاک نارنجی با شماره نصب می‌کند و برای عبور از تونل‌ها کد محدودیت تونل دارد. ایران عضو ADR نیست، ولی کامیون ایرانی در ترکیه و کشورهای عضو دیگر باید آن را رعایت کند؛ در داخل، «آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک» حاکم است.

ریل (RID)

همان قواعد با کدهای CW10 و CW36 در RID آمده است. ایران عضو COTIF است و RID در حمل ریلی بین‌المللی گاز (مثلاً واگن مخزن‌دار گاز مایع) لازم‌الاجرا است.

دریا (کد IMDG)

کد IMDG (اصلاحیه 42-24) برای گازها قواعد چیدمان روی عرشه یا زیر عرشه، دوری از منابع گرما و محل اقامت خدمه، و جداسازی از کلاس‌های دیگر دارد. سیلندرها داخل کانتینر باید با قفسه یا مهار محکم شوند؛ راهنمای مهار کانتینر را ببینید. حمل فله گاز مایع با کشتی گازبر تابع کد IGC است، نه IMDG.

هوا (ICAO / IATA)

طبق دستورالعمل فنی ICAO و IATA DGR (ویرایش ۶۷، ۲۰۲۶)، بیشتر گازهای سمی 2.3 در هوا ممنوع‌اند، بسیاری از گازهای قابل اشتعال 2.1 فقط با هواپیمای باری پذیرفته می‌شوند و برای اسپری و گاز 2.2 محدودیت مقدار در هر بسته وجود دارد. سیلندر خالی که تخلیه و پاک نشده، هنوز کالای خطرناک است.

خطر از دید صاحب کالا

سیلندرها؛ چه چیزی را کنترل کنید:

  • شیر بسته و محافظت‌شده: شیر سیلندر پس از پر کردن بسته بماند و با کلاهک یا محافظ شیر پوشانده شود؛ ADR/RID بخش 4.1.6 (بند 4.1.6.8) حفاظت شیر را الزامی کرده است. سیلندر بدون کلاهک در اولین ضربه می‌تواند شیر را بشکند و مثل موشک حرکت کند.
  • ایستاده و مهارشده، یا خوابیده و گوه‌شده: سیلندر فقط وقتی ایستاده حمل می‌شود که پایدار باشد یا در قفسه‌ای باشد که از واژگونی جلوگیری کند؛ سیلندر خوابیده باید با گوه و تسمه طوری مهار شود که جابه‌جا نشود (ADR CV10، RID CW10).
  • هرگز در کابین بسته یا ون بدون تهویه: نشت گاز در فضای بسته کابین یا ون، چه گاز قابل اشتعال و چه گاز خفه‌کننده مثل نیتروژن و CO2، مستقیم جان راننده را تهدید می‌کند. وسیله باز یا دارای تهویه انتخاب کنید و در غیر این صورت هشدار CV36 را روی در بار بزنید.
  • تاریخ آزمون دوره‌ای: سیلندری که موعد آزمون دوره‌ای آن گذشته نباید پر شود؛ هنگام خرید سیلندر یا گاز پرشده، مهر و تاریخ آزمون را ببینید.
  • شماره UN درست برای اسپری و گاز مبرد: نوع پیشران اسپری یا نوع گاز مبرد زیرکلاس را عوض می‌کند؛ اظهار R-290 (پروپان) به جای R-134a یعنی اظهار گاز قابل اشتعال به‌عنوان گاز غیرقابل اشتعال.

اگر کنترل نکنید چه می‌شود: رد بار در بندر یا فرودگاه، توقف کامیون در مرز کشورهای عضو ADR و جریمه، برگشت کالا و هزینه انبارداری؛ در بدترین حالت، آتش‌سوزی یا ترکیدن سیلندر و خسارت به وسیله نقلیه، کالای دیگران و اشخاص.

چه کسی می‌پردازد: فرستنده و صاحب کالا. کتاب نارنجی (فصل‌های 1.4 و 5.4) و ADR بند 1.4.2.1 طبقه‌بندی، بسته‌بندی، برچسب‌زنی و اظهار را بر عهده فرستنده می‌گذارند؛ پرکننده سیلندر هم وظایف جداگانه دارد. در حمل دریایی، طبق اصل بند ۶ ماده ۴ مقررات لاهه-ویسبی، فرستنده کالای خطرناک اعلام‌نشده مسئول خسارت‌ها است. بیمه از طریق بیمه‌گران همکار و فقط بر پایه اظهار درست کالا پوشش می‌دهد.

گام‌به‌گام: آماده‌سازی محموله گاز

  1. شماره UN، نام حمل صحیح و زیرکلاس را از بخش ۱۴ SDS بگیرید و با فهرست کالاهای خطرناک مقایسه کنید.
  2. سیلندر یا ظرف مناسب (با فشار آزمون، تاریخ آزمون دوره‌ای و درصد پرشدن مجاز) و محافظ شیر را کنترل کنید.
  3. برچسب زیرکلاس و برچسب‌های خطر فرعی را بزنید؛ برای تانکر و کانتینر تانک، پلاک نارنجی با شماره.
  4. اظهارنامه کالای خطرناک و، برای حمل دریایی، گواهی بارگیری کانتینر را آماده کنید.
  5. وسیله نقلیه باز یا دارای تهویه و مهار مناسب را با ما هماهنگ کنید؛ برای واردات، مجوزهای لازم را معمولاً پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید.

اگر محموله شما مواد شیمیایی دیگری هم دارد، صفحه ترخیص کالای شیمیایی و مواد اولیه را ببینید.

پرسش‌های رایج

کپسول آتش‌نشانی که می‌خواهم وارد کنم کالای خطرناک است؟

بله. کپسول آتش‌نشانی به‌عنوان بار، UN 1044 در زیرکلاس 2.2 است و باید برچسب، بسته‌بندی مناسب و اظهار کالای خطرناک داشته باشد. فقط کپسولی که جزو تجهیزات خود وسیله نقلیه است طبق ADR بند 1.1.3.2(d) معاف است.

اسپری آرایشی و رنگ اسپری چه کلاسی دارند؟

اسپری‌ها UN 1950 در کلاس ۲ هستند. بیشتر اسپری‌های آرایشی، رنگ و حشره‌کش پیشران قابل اشتعال دارند و برچسب 2.1 می‌گیرند؛ اسپری با پیشران غیرقابل اشتعال 2.2 است و اگر محتوا خورنده باشد، خطر فرعی ۸ هم اضافه می‌شود. در عمل بسیاری از محموله‌های اسپری به‌صورت مقدار محدود (LQ) حمل می‌شوند که قواعد ساده‌تری دارد.

سیلندر خالی گاز هم کالای خطرناک است؟

اگر تخلیه و پاک‌سازی نشده باشد، بله. سیلندر خالی که هنوز باقی‌مانده گاز در آن هست همان خطر را دارد و باید با همان شماره UN و برچسب حمل شود. فقط سیلندری که کاملاً پاک‌سازی شده باشد از مقررات خارج است.

چرا اکسیژن که نمی‌سوزد کالای خطرناک است؟

اکسیژن خودش نمی‌سوزد ولی سوختن مواد دیگر را بسیار شدیدتر می‌کند؛ روغن و گریس در تماس با اکسیژن پرفشار ممکن است خودبه‌خود آتش بگیرد. برای همین اکسیژن فشرده UN 1072 در زیرکلاس 2.2 با خطر فرعی 5.1 (اکسیدکننده) است و شماره شناسایی خطر 25 دارد.

گاز مبرد کولر را می‌شود با هواپیما فرستاد؟

گاز مبرد R-134a (UN 3159، زیرکلاس 2.2) با بسته‌بندی و مقدار مجاز قابل حمل هوایی است، اما گازهای مبرد قابل اشتعال مثل R-290 در زیرکلاس 2.1 هستند و محدودیت‌های بسیار سخت‌تری دارند. پذیرش ایرلاین را پیش از رزرو کتبی بگیرید.

موتور گازسوز یدکی را چطور اظهار کنم؟

موتور یا ماشین‌آلاتی که با گاز قابل اشتعال کار می‌کنند با UN 3529 در زیرکلاس 2.1 اظهار می‌شوند. اگر سوخت آن مایع قابل اشتعال باشد UN 3528 (کلاس ۳) و برای ماشین‌آلات با موتور احتراق داخلی عمومی UN 3530 (کلاس ۹) کاربرد دارد. شرایط سوخت باقی‌مانده را با ویژه‌مقرره 363 ADR کنترل کنید.

مسئولیت با صاحب کالاست

طبقه‌بندی، بسته‌بندی، علامت‌گذاری، برچسب‌زنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصل‌های 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمی‌گیرد.

کالای خطرناک برای حمل یا ترخیص کالا دارید؟برگه SDS را بفرستید تا کلاس، بسته‌بندی و مسیر را پیش از رزرو با شما بررسی کنیم.پیام در واتساپتماس با ما

منابع

بازبینی: آبان ۱۴۰۵

← کالای خطرناک: همه کلاس‌ها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی · کلاس ۱: مواد و اشیای منفجره · کلاس ۳: مایعات قابل اشتعال · مهار کانتینر · ایمنی کانتینر · ترخیص کالای شیمیایی و مواد اولیه

حمل، ترانزیت و ترخیص کالای خود را به ما بسپارید

درخواست مشاوره و استعلام