دانشنامه حمل · کالای خطرناک
برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی
برچسب کالای خطرناک لوزی ۱۰ سانتیمتری روی بسته است که کلاس خطر را با رنگ، نماد و عدد نشان میدهد؛ پلاکارد همان طرح در اندازه ۲۵ سانتیمتری روی کانتینر، مخزن و وسیله حمل است، و پلاک نارنجی مستطیل ۴۰ در ۳۰ سانتیمتری جلو و عقب کامیون است که روی مخزنها عدد شناسایی خطر و شماره UN را نشان میدهد. نصب درست آنها وظیفه فرستنده و بارگیرکننده است و نبودن یا غلط بودنشان یعنی توقف بار.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- برچسب کالای خطرناک، پلاکارد، پلاک نارنجی
- نام رسمی انگلیسی
- Hazard label, Placard, Orange-coloured plate
- علامت اختصاری
- DG label, HIN (Hazard Identification Number)
- در بازار به آن میگویند
- لیبل IMO، لیبل ایمو، لیبل DG، برچسب خطر، علامت کالای خطرناک، پلاکارد کانتینر، پلاک ADR، تابلوی نارنجی، کد کملر (Kemler)، UN label
برچسب، پلاکارد و علامت چه فرقی دارند
سه نوع نشانه روی کالای خطرناک میبینید. هر سه بر پایه فصلهای 5.2 و 5.3 مقررات ADR و RID (و فصلهای همشماره در مقررات نمونه سازمان ملل) هستند و در کد IMDG و مقررات هوایی هم با همین شکل به کار میروند:
| نشانه | اندازه | جای نصب | چه کسی نصب میکند |
|---|---|---|---|
| برچسب (label) | لوزی (مربع ۴۵ درجه) حداقل ۱۰۰ × ۱۰۰ میلیمتر، با خط داخلی حدود ۵ میلیمتر از لبه؛ روی بسته کوچک به تناسب کوچکتر | روی هر بسته، کنار نام حمل صحیح و شماره UN | فرستنده یا بستهبند (ADR/RID 1.4.2.1 و 1.4.3.2) |
| پلاکارد (placard) | لوزی حداقل ۲۵۰ × ۲۵۰ میلیمتر، خط داخلی ۱۲٫۵ میلیمتر از لبه، عدد کلاس حداقل ۲۵ میلیمتر | دو پهلو و دو سر کانتینر و تانککانتینر؛ دو پهلو و عقب مخزن جادهای؛ روی کامیون بستهای فقط برای کلاس ۱ و ۷ | بارگیرکننده کانتینر یا پرکننده مخزن؛ حملکننده بررسی میکند (ADR/RID 1.4.3.1، 1.4.3.3 و 1.4.2.2) |
| پلاک نارنجی (orange-coloured plate) | مستطیل ۴۰۰ × ۳۰۰ میلیمتر، حاشیه سیاه ۱۵ میلیمتر؛ در صورت کمبود جا ۳۰۰ × ۱۲۰ میلیمتر با حاشیه ۱۰ میلیمتر | جلو و عقب واحد حمل؛ روی مخزنها و بار فله با عدد شناسایی خطر و شماره UN | حملکننده و پرکننده (ADR 5.3.2) |
| علامت (mark) | بسته به نوع؛ مثلاً علامت محیط زیست ۱۰۰ میلیمتر روی بسته و ۲۵۰ میلیمتر روی کانتینر | روی بسته یا واحد حمل، بسته به نوع علامت | فرستنده یا بستهبند؛ روی کانتینر، بارگیرکننده |
قاعده ساده: برچسب روی بسته، پلاکارد روی ظرف بزرگ، پلاک نارنجی روی وسیله نقلیه. پلاکارد همان برچسب است در اندازه بزرگ، با یک استثنا: برای کلاس ۷ پلاکارد ویژه (مدل 7D) دارد و برای باتری لیتیومی پلاکارد همان مدل ۹ معمولی است، نه مدل 9A (ADR/RID 5.3.1.1).
گالری برچسبها
همه برچسبهای کالای خطرناک یک قالب دارند: نیمه بالای لوزی نماد خطر (بمب، شعله، جمجمه، سهشاخه پرتو، دست و فلز خوردهشده…) و نیمه پایین شماره کلاس در گوشه پایین. برای کلاسهای ۴٫۱ تا ۴٫۳ فقط عدد «4» و برای ۶٫۱ و ۶٫۲ فقط عدد «6» نوشته میشود؛ برای کلاس ۱ (جز ۱٫۴ تا ۱٫۶) زیرکلاس و حرف گروه سازگاری هم بالای عدد میآید، مثل «1.1 D» (ADR/RID 5.2.2.2.1.3). نوشتن متن مثل «FLAMMABLE» یا شماره UN در نیمه پایین اختیاری است، به شرط آنکه چیزی را نپوشاند.
روی هر برچسب بزنید (یا ماوس را کمی روی آن نگه دارید) تا نام، معنی، خطرهای اصلی، سه کالای نمونه با شماره UN و جای نصب آن را ببینید. نقشهها با مقیاس واقعی کشیده شدهاند: هر برچسب در اصل حداقل ۱۰۰ میلیمتر است.
برچسب خطر فرعی
وقتی کالا علاوه بر خطر اصلی یک یا چند خطر دیگر دارد، کنار برچسب اصلی، برچسب خطر فرعی هم میخورد. در مقررات امروز برچسب خطر فرعی همان برچسب کامل کلاس است، با شماره کلاس در گوشه پایین؛ هیچ تفاوتی در شکل با برچسب اصلی ندارد (ADR/RID 2025 بند 5.2.2.2.1.3). در گذشته برچسب فرعی بدون شماره کلاس چاپ میشد؛ اگر هنوز چنین برچسبی روی کارتنهای قدیمی میبینید، با مقررات فعلی جور نیست.
برچسبها باید کنار هم، روی یک سطح بسته و بدون پوشیده شدن با برچسب یا علامت دیگر نصب شوند (ADR/RID 5.2.2.1.6). ترتیب «اول اصلی، بعد فرعی» در اسناد مهم است: در اظهارنامه، کلاس اصلی اول و خطر فرعی داخل پرانتز میآید.
نمونه: متانول UN 1230 برچسب کلاس ۳ (اصلی) و ۶٫۱ (فرعی) میخورد. آب اکسیژنه UN 2014 برچسب ۵٫۱ و ۸، آمونیاک بیآب UN 1005 برچسب ۲٫۳ و ۸ و کلر UN 1017 سه برچسب ۲٫۳، ۵٫۱ و ۸ دارد (جدول A، ستون ۵).
پلاک نارنجی و عدد شناسایی خطر (کد کملر)
پلاک نارنجی (orange-coloured plate) مستطیلی بازتابنده به رنگ نارنجی است: ۴۰۰ میلیمتر پهنا در ۳۰۰ میلیمتر ارتفاع با حاشیه سیاه ۱۵ میلیمتری. اگر بدنه وسیله جا نداشته باشد، میتواند تا ۳۰۰ × ۱۲۰ میلیمتر با حاشیه ۱۰ میلیمتر کوچک شود (ADR 5.3.2.2.1). خطای مجاز ابعاد ±۱۰ درصد است.
- پلاک ساده (بدون عدد): جلو و عقب هر واحد حملی که کالای خطرناک بستهبندیشده میبرد.
- پلاک شمارهدار: برای مخزن، تانککانتینر و بار فله. نیمه بالا عدد شناسایی خطر (Hazard Identification Number، معروف به «کد کملر») و نیمه پایین شماره UN؛ ارقام سیاه ۱۰۰ میلیمتری با ضخامت خط ۱۵ میلیمتر، و یک خط افقی سیاه ۱۵ میلیمتری میان دو عدد (ADR/RID 5.3.2.2.2).
- عدد و پلاک باید پس از ۱۵ دقیقه قرار گرفتن در آتش هنوز خوانا و سر جایش باشد.
رقمهای عدد شناسایی خطر چه میگویند
عدد شناسایی خطر برای کلاسهای ۲ تا ۹ دو یا سه رقم است و هر رقم یک خطر را نشان میدهد (ADR/RID 5.3.2.3):
| رقم | معنی |
|---|---|
| 2 | آزاد شدن گاز بر اثر فشار یا واکنش شیمیایی |
| 3 | اشتعالپذیری مایع (بخار) و گاز، یا مایع خودگرمشونده |
| 4 | اشتعالپذیری جامد، یا جامد خودگرمشونده |
| 5 | اثر اکسیدکنندگی (تشدید آتش) |
| 6 | سمیت یا خطر عفونت |
| 7 | پرتوزایی |
| 8 | خورندگی |
| 9 | خطر واکنش شدید خودبهخودی |
| 0 | بهعنوان رقم دوم: خطر با یک رقم کامل بیان شده و خطر دیگری نیست (مثل 30) |
| X | پیش از عدد: ماده با آب واکنش خطرناک دارد؛ آب فقط با نظر کارشناس |
رقم تکراری یعنی همان خطر شدیدتر است: 33 مایع بسیار قابل اشتعال، 66 بسیار سمی، 88 بسیار خورنده. چند ترکیب معنای ویژه دارند، مثل 90 (ماده زیانآور برای محیط زیست و مواد خطرناک متفرقه) و 99 (ماده متفرقهای که در دمای بالا حمل میشود). برای کلاس ۱ به جای عدد شناسایی خطر، کد طبقهبندی (مثل 1.5D) به کار میرود.
در رمزگشای زیر یک عدد شناسایی خطر و یک شماره UN بنویسید یا یکی از نمونهها را بزنید؛ پلاک همان لحظه کشیده میشود و معنی هر رقم را میبینید:
علامتها: ماهی و درخت، LQ، باتری لیتیومی و بقیه
علامتها جدا از برچسب کلاساند و چیزی اضافه به حملکننده میگویند: آلاینده محیط زیست است، مقدار محدود است، باتری دارد، داغ است یا گازدهی شده.
دو علامت متنی هم هست: OVERPACK روی بستهبندی بیرونی که چند بسته را در خود دارد و برچسبهای داخل دیده نمیشوند، و SALVAGE روی بستهبندی نجات برای بسته آسیبدیده یا نشتی؛ هر دو با حروف حداقل ۱۲ میلیمتری.
کجا نصب میشود: بسته، کامیون مخزندار، کامیون بستهای، کانتینر
جای نصب به نوع واحد حمل بستگی دارد. در نمودار زیر حالتها را عوض کنید:
- بسته: برچسبها روی یک سطح، کنار شماره UN و نام حمل صحیح، دیدهشدنی و نپوشیده؛ برای کلاس ۱ و ۷ نزدیک نام حمل صحیح (ADR/RID 5.2.2.1.6).
- کامیون مخزندار (تانکر): پلاکارد روی دو پهلو و عقب مخزن (ADR 5.3.1.4)؛ پلاک نارنجی جلو و عقب، و پلاک شمارهدار با عدد شناسایی خطر و شماره UN برای هر مخزن یا محفظه (ADR 5.3.2).
- کامیون بستهای: فقط پلاک نارنجی ساده جلو و عقب؛ پلاکارد کلاس فقط برای کلاس ۱ و ۷ روی دو پهلو و عقب لازم است (ADR 5.3.1.5). بستههای داخل بار برچسب خودشان را دارند.
- کانتینر: پلاکارد روی هر دو پهلو و هر دو سر کانتینر یا تانککانتینر (ADR/RID 5.3.1.2)، به اضافه علامت محیط زیست ۲۵۰ میلیمتری اگر لازم باشد. کامیونی که کانتینر را میبرد هم پلاک نارنجی جلو و عقب دارد.
اشتباههای رایج
- برچسب قدیمی روی کانتینر خالی و تمیز: پلاکاردی که به بار فعلی ربطی ندارد باید برداشته یا پوشانده شود (ADR/RID 5.3.1.1). کانتینر تمیزی که هنوز پلاکارد کلاس ۳ بار قبلی را دارد، در بندر بهعنوان کالای خطرناک اظهارنشده دیده میشود: بازرسی، تأخیر، هزینه انبار و گاهی جریمه. هزینه را صاحب کالای فعلی میپردازد، پس تحویل کانتینر بیبرچسب را از بارگیرکننده بخواهید.
- برعکسش: بسته، مخزن یا کانتینر خالیِ تمیزنشده باید مثل پر برچسب و پلاکارد داشته باشد (ADR/RID 5.1.3.1 و 5.3.1.6). برداشتن زودهنگام برچسب از بشکههای خالی اسید یا حلال اشتباه است.
- برچسب رنگرفته یا کندهشده: پلاکارد باید در برابر هوا مقاوم باشد و تا پایان سفر خوانا بماند. پلاکارد کاغذی در سفر دریایی دو ماهه دوام نمیآورد.
- برچسب روی درز یا گوشه کارتن یا زیر تسمه: با باز شدن یا بسته شدن کارتن پاره میشود یا دیده نمیشود. برچسب باید روی سطح صاف و نپوشیده باشد.
- جا افتادن علامت محیط زیست: بسیاری از حلالها، رنگها و سموم آلاینده دریاییاند. اگر بخش ۱۴ SDS «Marine pollutant: Yes» دارد، علامت ماهی و درخت لازم است (مگر بستههای ۵ لیتر/کیلوگرم یا کمتر).
- استفاده از برچسب 9A بهعنوان پلاکارد: روی کانتینر باتری لیتیومی پلاکارد مدل ۹ معمولی نصب میشود، نه 9A.
خطر از دید صاحب کالا
- چه چیزی را بررسی کنید: عکس از هر چهار طرف کانتینر پس از بارگیری؛ عکس یک بسته نمونه با برچسبها و علامتها؛ یکی بودن شماره UN روی بسته، پلاکارد، اظهارنامه و بارنامه.
- هزینه اگر نکنید: برگشت کانتینر از دروازه بندر، برچسبزنی دوباره با هزینه بندر، دموراژ، جریمه در کشور مسیر (در ADR بازرسی جادهای برای پلاکارد و پلاک نارنجی رایج است) و در صورت حادثه، مسئولیت خسارت.
- چه کسی میپردازد: فرستنده برای برچسب بستهها، و بارگیرکننده و پرکننده برای پلاکارد و پلاک (ADR/RID 1.4.2.1، 1.4.3.1، 1.4.3.2، 1.4.3.3). در عمل در قرارداد فروش و حمل، این هزینه به صاحب کالا برمیگردد. مسئولیت طبقهبندی و اظهار همیشه با فرستنده است.
برای آشنایی با کلاسها و چهار مشخصه هر کالای خطرناک به صفحه اصلی کالای خطرناک چیست بروید.
پرسشهای رایج
پلاکارد با برچسب چه فرقی دارد؟
طرح و رنگ یکی است، اندازه و جا فرق دارد. برچسب لوزی حداقل ۱۰۰ میلیمتری روی بسته است و فرستنده یا بستهبند آن را میزند؛ پلاکارد لوزی حداقل ۲۵۰ میلیمتری روی کانتینر، مخزن یا وسیله حمل است و بارگیرکننده یا پرکننده نصبش میکند. استثنا: کلاس ۷ پلاکارد ویژه 7D دارد و برای باتری لیتیومی پلاکارد مدل ۹ است، نه 9A.
اعداد پلاک نارنجی یعنی چه؟
عدد بالا «عدد شناسایی خطر» (کد کملر) است و عدد پایین شماره UN. هر رقم بالا یک خطر است: ۲ گاز، ۳ اشتعال مایع، ۴ اشتعال جامد، ۵ اکسیدکننده، ۶ سمی، ۷ پرتوزا، ۸ خورنده، ۹ واکنش شدید. رقم تکراری یعنی شدیدتر، صفر یعنی خطر دیگری نیست و X یعنی با آب واکنش خطرناک دارد. مثلاً 33 بالای 1203 یعنی بنزین، مایع بسیار قابل اشتعال.
کانتینر خالی را باید برچسبزدایی کرد؟
اگر تمیز شده و هیچ باقیمانده خطرناکی ندارد، بله: پلاکاردهای بار قبلی باید برداشته یا پوشانده شوند، وگرنه کانتینر در بندر کالای خطرناک اظهارنشده دیده میشود. اگر تمیز نشده یا گاززدایی نشده، باید همان پلاکاردهای بار قبلی را مثل حالت پر نگه دارد (ADR/RID 5.1.3.1 و 5.3.1.1).
علامت ماهی و درخت چیست؟
علامت «ماده زیانآور برای محیط زیست» یا «آلاینده دریایی»: لوزی سیاه و سفید با ماهی و درخت مرده. روی بسته حداقل ۱۰۰ میلیمتر و روی کانتینر و مخزن حداقل ۲۵۰ میلیمتر است. روی بستههای ۵ لیتر یا ۵ کیلوگرم یا کمتر لازم نیست. این علامت جای برچسب کلاس را نمیگیرد و کنار آن میآید.
LQ یعنی چه؟
LQ یعنی Limited Quantity یا «مقدار محدود»: کالای خطرناکی که در بستههای داخلی کوچک (سقف آن برای هر ردیف در ستون ۷a جدول A آمده) بستهبندی شده و از بسیاری از قواعد معاف است. بسته آن به جای برچسب کلاس، علامت لوزی سیاه و سفید LQ میخورد؛ نسخه هوایی آن حرف Y در وسط دارد.
برچسب باتری لیتیومی کدام است؟
دو نشانه داریم. برچسب کلاس 9A (هفت نوار سیاه بالا و تصویر باتری پایین) برای باتریهایی که کاملاً مشمول مقرراتاند (UN 3480، 3481، 3090، 3091). علامت باتری (مستطیل با حاشیه هاشور قرمز و شماره UN) برای باتریهای کوچکتری که طبق مقرره ویژه 188 آماده شدهاند. روی کانتینر پلاکارد مدل ۹ معمولی نصب میشود.
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
منابع
- RID 2025، متن رسمی انگلیسی، فصلهای 1.4، 1.6، 3.4، 3.5، 5.1، 5.2 و 5.3 (متن بخش ۵ با ADR 2025 هماهنگ است)، OTIF (صفحه بهروزشده ۱۲ شهریور ۱۴۰۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- RID 2021، شکل 5.2.1.9.2 (علامت باتری با جای شماره تلفن)، OTIF (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM Dangerous Goods Database (آینه جدول A در ADR 2025: ستون ۵ برچسبها و ستون ۲۰ عدد شناسایی خطر) (داده بهروزشده ۲۸ مهر ۱۴۰۵ (۲۰ اکتبر ۲۰۲۶)؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UNECE، ECE/TRANS/WP.15/AC.1/80/Add.6: متن ADR 5.3.1.5 (پلاکارد کامیون بستهای برای کلاس ۱ و ۷) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- HSE (UK)، Carriage of Dangerous Goods manual: Consignment procedures (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations, 24th revised edition, UN iLibrary (سپتامبر ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
← کالای خطرناک: همه کلاسها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · کلاس ۳: مایعات قابل اشتعال · کلاس ۹: باتری لیتیومی و کالای متفرقه · کلاس ۷: مواد پرتوزا · ایمنی کانتینر · مهار کانتینر