دانشنامه حمل · کالای خطرناک
کلاس ۷ کالای خطرناک: مواد پرتوزا
کلاس ۷ کالای خطرناک مواد پرتوزا (رادیواکتیو) هستند: هر مادهای که رادیونوکلید دارد و هم غلظت اکتیویته و هم اکتیویته کل آن در محموله از حدهای مقررات بیشتر باشد. داروهای پرتوزای پزشکی، چشمههای رادیوگرافی صنعتی و دستگاههای اندازهگیری هستهای نمونههای رایج آناند. در کلاس ۷ بهجای گروه بستهبندی، «نوع بسته» و «شاخص حمل» میزان سختگیری را تعیین میکنند، و در ایران واردات و حمل آن به مجوز مرجع نظارت هستهای کشور نیاز دارد.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- مواد پرتوزا (کلاس ۷)
- نام رسمی انگلیسی
- Class 7 – Radioactive material
- علامت اختصاری
- DG Class 7
- در بازار به آن میگویند
- مواد رادیواکتیو، رادیواکتیو، چشمه پرتوزا، منبع پرتو، Radioactive، کالای IMO کلاس ۷، داروی پرتوزا، رادیوداروی، کالای ADR کلاس ۷
کلاس ۷ چیست
مقررات نمونه سازمان ملل (فصل 2.7) و متن ADR و RID (بند 2.2.7.1.1) ماده پرتوزا را اینطور تعریف میکنند:
Radioactive material means any material containing radionuclides where both the activity concentration and the total activity in the consignment exceed the values specified in 2.2.7.2.2.1 to 2.2.7.2.2.6.
یعنی «هر مادهای که رادیونوکلید دارد و هم غلظت اکتیویته و هم اکتیویته کل آن در محموله از مقادیر جدولهای مقررات بیشتر است». هر دو شرط باید با هم برقرار باشد. به همین دلیل بسیاری از چیزهایی که مقدار بسیار کمی ماده پرتوزای طبیعی دارند، مثل کالاهای معمولی ساختمانی، اصلاً کلاس ۷ نیستند.
چند اصطلاح که در این کلاس زیاد میبینید:
- A1 و A2: حد اکتیویته هر رادیونوکلید که در جدول مقررات آمده است. A1 برای ماده «شکل خاص» و A2 برای شکلهای دیگر. نوع بسته لازم از مقایسه اکتیویته محموله با همین حدها تعیین میشود.
- شکل خاص (special form): ماده جامدی که پخش نمیشود یا در کپسول مهرومومشده است، مثل بیشتر چشمههای صنعتی.
- LSA و SCO: ماده با اکتیویته ویژه پایین (مثل برخی سنگها و پسماندها) و اشیای آلوده سطحی (مثل قطعات و ابزاری که سطحشان آلوده شده است).
- شکافپذیر (fissile): اورانیوم-۲۳۳، اورانیوم-۲۳۵، پلوتونیوم-۲۳۹ و پلوتونیوم-۲۴۱. این مواد شمارههای UN جدا و شاخص ایمنی بحرانیت (CSI) دارند.
- آلودگی: وجود ماده پرتوزا روی سطح بیش از ۰٫۴ بکرل بر سانتیمتر مربع برای تابشگرهای بتا و گاما و تابشگرهای آلفای کمسمیت، یا ۰٫۰۴ برای بقیه تابشگرهای آلفا.
انواع بسته در کلاس ۷
کلاس ۷ زیرکلاس ندارد. درجه سختگیری با «نوع بسته» تعیین میشود: هرچه اکتیویته بیشتر، بسته باید آزمونهای سختتری را گذرانده باشد. شماره UN هم از روی نوع بسته انتخاب میشود. ردیفهای زیر را در جدول A مقررات ADR 2025 (پایگاه داده BAM) بررسی کردهایم:
| نوع بسته | شماره UN (غیرشکافپذیر یا مستثنا از شکافپذیری) | برای چه |
|---|---|---|
| بسته مستثنا (Excepted package) | UN 2908 بستهبندی خالی؛ UN 2909 اشیای ساختهشده از اورانیوم طبیعی یا ضعیفشده یا توریم طبیعی؛ UN 2910 مقدار محدود ماده؛ UN 2911 ابزار یا اشیا | اکتیویته بسیار کم؛ آهنگ دز روی سطح حداکثر ۵ میکروسیورت در ساعت |
| بسته صنعتی (IP-1، IP-2، IP-3) | UN 2912 (LSA-I)، UN 3321 (LSA-II)، UN 3322 (LSA-III)، UN 2913 (SCO) | ماده با اکتیویته ویژه پایین و اشیای آلوده سطحی |
| بسته نوع A (Type A) | UN 2915؛ برای شکل خاص UN 3332 | اکتیویته تا حد A1 یا A2؛ بیشتر داروهای پرتوزا و دستگاههای اندازهگیری |
| بسته نوع B(U) و B(M) | UN 2916 و UN 2917 | اکتیویته بیشتر از حد نوع A؛ طرح بسته به تأیید مرجع صلاحیتدار نیاز دارد (B(M) تأیید چندجانبه) |
| بسته نوع C | UN 3323 | اکتیویته بالا در حمل هوایی |
| هگزافلوئورید اورانیوم | UN 2978؛ شکافپذیر UN 2977 | بستههای ویژه |
برای ماده شکافپذیر، هر نوع بسته شماره UN جداگانه دارد (مثلاً بسته نوع A شکل خاص شکافپذیر UN 3333). بسته مستثنا برچسب کلاس ۷ نمیخورد، اما روی آن باید UN و شماره و نام فرستنده یا گیرنده نوشته شود. بستهبندی خالی که قبلاً ماده پرتوزا داشته، تنها وقتی UN 2908 است که آلودگی داخلش از حد مجاز کمتر باشد و برچسبهای قبلی دیگر دیده نشوند.
شاخص حمل (TI) و دسته بسته
شاخص حمل (Transport Index) عددی است که نشان میدهد بسته در فاصله یک متری چقدر پرتو دارد. روش محاسبه (بند 5.1.5.3.1): بیشترین آهنگ دز در فاصله ۱ متری از سطح بیرونی بسته، به میلیسیورت در ساعت، ضرب در ۱۰۰؛ نتیجه به یک رقم اعشار بالا گرد میشود و مقدار ۰٫۰۵ یا کمتر را میتوان صفر گرفت. مثال: اگر آهنگ دز در یک متری ۰٫۰۱۲ میلیسیورت در ساعت باشد، TI = 1.2. شاخص حمل کانتینر یا وسیله حمل، جمع شاخصهای بستههای داخل آن است.
هر بسته بر پایه شاخص حمل و آهنگ دز روی سطح در یکی از سه دسته قرار میگیرد (جدول 5.1.5.3.4). اگر این دو معیار دو دسته متفاوت بدهند، دسته بالاتر انتخاب میشود:
| دسته | شاخص حمل (TI) | بیشترین آهنگ دز روی سطح | برچسب |
|---|---|---|---|
| I-WHITE | ۰ | حداکثر 0.005 mSv/h | 7A |
| II-YELLOW | بیش از ۰ تا ۱ | بیش از 0.005 تا 0.5 mSv/h | 7B |
| III-YELLOW | بیش از ۱ تا ۱۰ | بیش از 0.5 تا 2 mSv/h | 7C |
| III-YELLOW با «استفاده انحصاری» | بیش از ۱۰ | بیش از 2 تا 10 mSv/h | 7C |
«استفاده انحصاری» (exclusive use) یعنی کل وسیله حمل یا کانتینر فقط در اختیار یک فرستنده است و بارگیری و تخلیه طبق دستور او انجام میشود. بستهای که آهنگ دز سطحش بیش از ۲ میلیسیورت در ساعت باشد، فقط با استفاده انحصاری حمل میشود.
برچسبهای کلاس ۷ و بخشهای آنها
هر بسته، اوورپک و کانتینر حاوی ماده پرتوزا (بهجز بسته مستثنا) برچسب 7A، 7B یا 7C میخورد: روی دو طرف مقابل بسته، یا روی هر چهار طرف کانتینر و تانک. ماده شکافپذیر برچسب 7E را هم کنار آن دارد (بند 5.2.2.1.11). برچسبها نباید علامتهای دیگر بسته را بپوشانند و برچسبهای قدیمی که به محتوای فعلی ربط ندارند، باید برداشته یا پوشانده شوند.
روی برچسب 7A، 7B و 7C باید نوشته شود: نام رادیونوکلید (برای LSA-I فقط همین عبارت کافی است)، بیشترین اکتیویته در طول حمل به بکرل با پیشوند مناسب (مثلاً GBq)، و برای 7B و 7C شاخص حمل. روی کامیون و کانتینر پلاکارد بزرگ کلاس ۷ نصب میشود که نیمه بالایش زرد است. همه برچسبها در صفحه برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی آمدهاند.
کالاهای کلاس ۷ رایج در تجارت ایران
شماره UN هر محموله پرتوزا به نوع بسته و اکتیویته همان محموله بستگی دارد؛ جدول زیر حالت معمول را نشان میدهد و جای اعلام فرستنده را نمیگیرد. شمارهها در جدول A مقررات ADR 2025 بررسی شدهاند.
| کالا | شماره UN معمول | نوع بسته | نکته |
|---|---|---|---|
| داروهای پرتوزای پزشکی (مثلاً ژنراتور مولیبدن-۹۹ / تکنسیوم-۹۹m، فلوئور-۱۸) | UN 2915 | نوع A | نیمهعمر کوتاه؛ معمولاً هوایی و فوری؛ اکتیویته بیشتر ممکن است نوع B بخواهد |
| چشمه رادیوگرافی صنعتی (مثلاً ایریدیوم-۱۹۲) برای بازرسی جوش لوله و مخزن | UN 2916 | نوع B(U) | طرح بسته تأییدشده؛ پروژههای نفت و گاز |
| دستگاه اندازهگیری هستهای (چگالیسنج، سطحسنج، رطوبتسنج در معدن، سیمان، راهسازی) | UN 3332 یا UN 2915 | نوع A (اغلب شکل خاص) | چشمه داخل دستگاه قفل باشد |
| آشکارساز دود یونی و ابزار با مقدار بسیار کم ماده پرتوزا | UN 2911 | مستثنا | بدون برچسب کلاس ۷، با علامت UN |
| محافظ از اورانیوم ضعیفشده (مثلاً در ظرف حمل چشمه) | UN 2909 | مستثنا | وقتی ظرف خالی حمل میشود |
| بستهبندی خالی که قبلاً ماده پرتوزا داشته | UN 2908 | مستثنا | برگشت ظرف به سازنده |
| نمونه کماکتیویته آزمایشگاهی | UN 2910 | مستثنا | زیر حدهای جدول بسته مستثنا |
دستگاه پرتوساز کلاس ۷ نیست، اما مجوز دارد. دستگاههایی مثل دستگاه بازرسی ایکسری بار و دستگاههای تصویربرداری پزشکی که فقط با برق پرتو تولید میکنند و ماده پرتوزا ندارند، از نظر حمل کالای خطرناک کلاس ۷ نیستند. با این حال گمرک ایران در ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ لزوم اخذ مجوز مرجع نظارت هستهای کشور برای ماشینآلات و تجهیزات دارای مولد پرتو را ابلاغ کرده و وجود برچسب و علامت پرتو روی بستهبندی را نشانه آن دانسته است.
قدمبهقدم: واردات یک محموله پرتوزا
- مجوز را پیش از ثبت سفارش بگیرید. واردات و صادرات منابع پرتو و حمل مواد پرتوزا در ایران فعالیتهای مشمول نظارت هستهایاند (توضیح در ادامه). نوع مجوز و مدارک را پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید.
- مشخصات را از فرستنده خارجی بگیرید. نام رادیونوکلید، اکتیویته، شکل فیزیکی، شکل خاص یا نه، نوع بسته، شماره UN، شاخص حمل و دسته، و برای بسته نوع B یا شکافپذیر، گواهی تأیید طرح بسته.
- مسیر و مد حمل را هماهنگ کنید. کشتیرانی یا ایرلاین باید پیش از رزرو بپذیرد. بسیاری از متصدیان حمل کلاس ۷ را فقط با هماهنگی قبلی قبول میکنند.
- اسناد کالای خطرناک را کامل کنید. اظهارنامه باید علاوه بر شماره UN و نام حمل، رادیونوکلید، اکتیویته، دسته بسته، شاخص حمل و شماره گواهیها را داشته باشد.
- تحویل در مقصد را آماده کنید. گیرنده باید مجوز نگهداری و کاربری داشته باشد و محل نگهداری موقت در فرودگاه یا بندر از پیش هماهنگ شود. برای ترخیص کالا، مجوز مرجع نظارتی معمولاً جزو مجوزهای لازم پرونده است.
نکتههای هر مد حمل
جاده (ADR)
در کشورهای عضو ADR، کامیونی که بستههای کلاس ۷ حمل میکند، حتی اگر بار فقط بسته باشد، روی دو طرف و عقب پلاکارد کلاس ۷ میخورد (همراه با کلاس ۱، تنها کلاسی است که این قاعده را برای بستهها دارد). راننده آموزش تخصصی کلاس ۷ لازم دارد و حمل باید زیر یک «برنامه حفاظت در برابر پرتو» انجام شود (بند 1.7.2) که دز کارکنان و مردم را تا حد معقول پایین نگه میدارد.
دریا (کد IMDG)
کد IMDG همین نوع بستهها، شاخص حمل و برچسبها را به کار میبرد و برای چیدمان روی کشتی فاصله از فضای خدمه و از فیلمهای عکاسی حساس را تعیین میکند. بنادر معمولاً اطلاع قبلی میخواهند و کانتینر کلاس ۷ را برای مدت طولانی در محوطه نگه نمیدارند.
هوا (ICAO / IATA)
بیشتر داروهای پرتوزا با هواپیما جابهجا میشوند چون نیمهعمر کوتاه دارند. دستورالعمل فنی ICAO سقف شاخص حمل در هر هواپیما و فاصله بستهها از مسافر و خدمه را تعیین میکند، و برای اکتیویتههای بالا بسته نوع C را میخواهد. پیش از رزرو، پذیرش را از ایرلاین بپرسید.
مرجع صلاحیتدار کلاس ۷ در ایران
واردات و صادرات منابع پرتوی و حمل مواد پرتوزا در ایران به اجازهنامه «مرجع نظارت هستهای کشور» نیاز دارد. گمرک ایران هم هر سال فهرست ردیفهای تعرفهای را که زیر نظارت این مرجع است ابلاغ میکند (آخرین فهرستی که دیدیم، فهرست سال ۱۴۰۴ در ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۴). اگر کالای شما در این فهرست است یا ماده پرتوزا دارد، پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید چه مجوزی لازم است. ما در ترخیص کالا با این مجوزها کار میکنیم، اما خود مجوز را فقط آن مرجع صادر میکند.
خطر از دید صاحب کالا
چه چیزی را بررسی کنید: وجود مجوز پیش از حمل؛ مطابقت نام رادیونوکلید و اکتیویته در اظهارنامه، برچسب و گواهی؛ دسته بسته و شاخص حمل روی برچسب؛ اعتبار گواهی تأیید طرح بسته نوع B یا شکل خاص؛ و برداشته شدن برچسبهای قدیمی از ظرفهای خالی برگشتی.
اگر رعایت نشود چه هزینهای دارد: توقف محموله در فرودگاه یا بندر تا رسیدن مجوز، هزینه نگهداری در محل امن، برگشت محموله به مبدأ با هزینه فرستنده یا گیرنده، از دست رفتن داروی پرتوزا بهخاطر نیمهعمر کوتاه، و پیگرد قانونی. در صورت آسیب به بسته، هزینه پاکسازی آلودگی و خسارت به بار دیگران هم مطرح است (راهنمای ادعای خسارت بار).
چه کسی میپردازد: فرستنده و صاحب کالا. طبق بند 1.4.2.1 ADR و RID و فصلهای 1.4 و 5.4 مقررات نمونه، طبقهبندی، بستهبندی، علامت، برچسب و اظهارنامه وظیفه فرستنده است؛ برای مواد پرتوزا بند 1.7.6 درباره رعایت نکردن حدهای دز و آلودگی هم وظایفی تعیین کرده است. طبق اصل بند ۶ ماده ۴ قواعد لاهه-ویزبی، فرستنده کالای خطرناک اظهارنشده مسئول خسارتها و هزینهها است. متصدی حمل و ترخیصکار اسناد را بررسی میکنند ولی این مسئولیت را برنمیدارند. بیمه بار از طریق بیمهگران همکار ترتیب داده میشود؛ پوشش مواد پرتوزا را پیش از حمل جداگانه بپرسید.
پرسشهای رایج
آیا هر کالایی که کمی ماده پرتوزای طبیعی دارد، کلاس ۷ است؟
نه. طبق تعریف، هم غلظت اکتیویته و هم اکتیویته کل محموله باید از حدهای جدول مقررات بیشتر باشد. بسیاری از مواد طبیعی و کالاهای معمولی زیر این حدها هستند و کلاس ۷ نیستند.
شاخص حمل (TI) یعنی چه؟
بیشترین آهنگ دز در فاصله یک متری بسته به میلیسیورت در ساعت، ضرب در ۱۰۰. مثلاً ۰٫۰۱۲ میلیسیورت در ساعت یعنی TI برابر ۱٫۲. این عدد روی برچسب 7B و 7C نوشته میشود و تعیین میکند چند بسته در یک وسیله حمل جا میشود.
فرق برچسب 7A، 7B و 7C چیست؟
دسته بسته را نشان میدهند: 7A سفید با یک نوار قرمز برای I-WHITE (شاخص حمل صفر)، 7B نیمه زرد با دو نوار قرمز برای II-YELLOW، و 7C با سه نوار قرمز برای III-YELLOW. برچسب 7E برای ماده شکافپذیر است.
برای واردات چشمه پرتوزا یا داروی پرتوزا چه مجوزی لازم است؟
واردات منابع پرتوی و حمل مواد پرتوزا در ایران زیر نظارت مرجع نظارت هستهای کشور است و گمرک فهرست تعرفههای تحت نظارت این مرجع را ابلاغ میکند. نوع مجوز و مدارک را پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید.
بسته مستثنا برچسب دارد؟
برچسب کلاس ۷ ندارد، ولی روی آن باید UN و شماره (مثلاً UN 2911) و نام فرستنده یا گیرنده نوشته شود و آهنگ دز روی سطحش از ۵ میکروسیورت در ساعت بیشتر نباشد.
آیا دستگاه ایکسری کالای خطرناک کلاس ۷ است؟
دستگاهی که فقط با برق پرتو تولید میکند و ماده پرتوزا ندارد، کلاس ۷ نیست. ولی گمرک ایران برای ماشینآلات و تجهیزات دارای مولد پرتو لزوم مجوز مرجع نظارت هستهای کشور را ابلاغ کرده است.
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
منابع
- UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations, Rev.24 (2025), Vol. I (UNECE) (ویرایش ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ADR 2025 (UNECE)، بندهای 1.7، 2.2.7، 5.1.5.3، 5.2.2.1.11 (لازمالاجرا از ۱ ژانویه ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- RID 2025 (OTIF)، بندهای 2.2.7.1، 2.2.7.2.4.1، 5.1.5.3.1 و جدول 5.1.5.3.4 (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM DGG-Info: UN 2915 Radioactive material, Type A package (ADR 2025) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM DGG-Info: UN 2916 Radioactive material, Type B(U) package (ADR 2025) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM DGG-Info: UN 3332 Radioactive material, Type A package, special form (ADR 2025) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM DGG-Info: UN 2911 Radioactive material, excepted package – articles (ADR 2025) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- گمرک ایران (کانال اخبار گمرک): فهرست ردیفهای تعرفه تحت نظارت مرجع نظارت هستهای کشور، سال ۱۴۰۴ (۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۴)
- گمرک ایران (کانال اخبار گمرک): لزوم اخذ مجوز مرجع نظارت هستهای برای ماشینآلات و تجهیزات دارای مولد پرتو (۲۷ اسفند ۱۴۰۱)
- IMO: IMDG Code (فقط نام و ویرایش) (اصلاحیه 42-24؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ICAO: Annex 18 و Technical Instructions (فقط نام و ویرایش) (ویرایش ۲۰۲۵–۲۰۲۶؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
← کالای خطرناک: همه کلاسها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی · کلاس ۶: مواد سمی و عفونی · کلاس ۸: مواد خورنده · کلاس ۱: مواد و اشیای منفجره · ایمنی کانتینر · ادعای خسارت بار