دانشنامه حمل · کالای خطرناک
کالای خطرناک چیست
کالای خطرناک هر ماده یا کالایی است که در حمل، برای انسان، محیط زیست، وسیله حمل یا کالای دیگر خطر دارد و در فهرست کالاهای خطرناک سازمان ملل آمده یا با معیارهای آن جور درمیآید. همه مقررات دنیا، از جاده تا هواپیما، بر پایه یک کتاب مشترک سازمان ملل (کتاب نارنجی) ساخته شدهاند؛ پس یک بار که کلاس، شماره UN و گروه بستهبندی کالا را بدانید، در هر مد حمل همان را به کار میبرید.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- کالای خطرناک
- نام رسمی انگلیسی
- Dangerous Goods
- علامت اختصاری
- DG
- در بازار به آن میگویند
- مواد خطرناک، کالای IMO، کالای آیاماو، کالای ایمو، کالای دیجی، هزمت (HAZMAT)، Hazardous Materials، کالای IMDG، کالای آیامدیجی، کالای ADR
کالای خطرناک چیست
در مقررات نمونه سازمان ملل (UN Model Regulations، بند 1.2.1) «کالای خطرناک» به موادی و اشیایی گفته میشود که این مقررات آنها را خطرناک شناخته است. سادهتر بگوییم: هر کالایی که در جابهجایی ممکن است آتش بگیرد، منفجر شود، گاز سمی پخش کند، پوست و فلز را بخورد، پرتو بدهد یا آب و خاک را آلوده کند، کالای خطرناک است؛ چه در بشکه باشد، چه در یک گوشی موبایل.
یک کالا از دو راه وارد این دسته میشود:
- نامش در فهرست آمده است. فهرست کالاهای خطرناک (فصل 3.2 مقررات نمونه و جدول A در ADR و RID) چند هزار ردیف دارد و هر ردیف یک شماره چهاررقمی UN دارد. مثلاً بنزین با نام MOTOR SPIRIT و شماره UN 1203 در کلاس ۳ و گروه بستهبندی II آمده است.
- با معیارهای یک کلاس جور درمیآید. اگر نام کالا در فهرست نباشد ولی آزمونها نشان دهد مثلاً نقطه اشتعالش زیر ۶۰ درجه است، زیر یک ردیف عمومی «n.o.s.» (not otherwise specified، یعنی «جای دیگری نام برده نشده») حمل میشود؛ مانند UN 1993 «مایع قابل اشتعال، n.o.s.».
«کالای ما شیمیایی نیست، پس خطرناک نیست»؛ اشتباه رایج
بسیاری از کالاهای روزمرهای که هر روز از گمرکهای کشور میگذرند، در حمل بینالمللی کالای خطرناکاند:
- عطر و ادکلن: UN 1266 (کلاس ۳)
- رنگ، لاک و ورنی: UN 1263 (کلاس ۳)
- چسبهای حلالدار: UN 1133 (کلاس ۳)
- اسپریها (آئروسل): UN 1950 (کلاس ۲)
- باتری اسیدی خودرو: UN 2794 (کلاس ۸)
- لپتاپ و گوشی با باتری لیتیوم-یون: UN 3481 (کلاس ۹)
- حتی خودرو: UN 3166 (خودروی با سوخت مایع یا گاز) و UN 3171 (خودروی باتریدار)، هر دو در کلاس ۹. در حمل دریایی و هوایی با قواعد خاص خودشان حمل میشوند؛ در جاده، ADR با شرایطی (مقرره ویژه 666) آنها را معاف میکند.
نقطه آغاز: کتاب نارنجی سازمان ملل
نام کامل این کتاب «توصیههای حمل کالاهای خطرناک، مقررات نمونه» (UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods – Model Regulations) است و به خاطر جلد نارنجیاش «کتاب نارنجی» (Orange Book) خوانده میشود. آن را کمیته کارشناسان حمل کالاهای خطرناک و سامانه جهانی هماهنگ (GHS) زیر نظر شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل (ECOSOC) مینویسد و دبیرخانهاش در کمیسیون اقتصادی اروپا (UNECE) در ژنو است. هر دو سال یک بار بازنگری میشود؛ ویرایش جاری، ویرایش بیستوچهارم (۲۰۲۵) با نشانه ST/SG/AC.10/1/Rev.24 است.
کتاب نارنجی بهتنهایی قانون نیست؛ «الگو» است. هر مد حمل آن را به مقررات الزامآور خودش تبدیل میکند و چیزهایی مخصوص همان مد (مثل جای چیدن در کشتی یا محدودیت هواپیمای مسافربری) به آن میافزاید. برای همین شماره UN، کلاس و گروه بستهبندی یک کالا در جاده، ریل، دریا و هوا تقریباً همیشه یکی است.
دو کتاب همراه هم دارد: «راهنمای آزمونها و معیارها» (Manual of Tests and Criteria) که روش آزمایشگاهی طبقهبندی را میدهد، و GHS یا «کتاب بنفش» که برچسبگذاری مواد شیمیایی در محل کار و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) را یکسان میکند.
درخت زیر نشان میدهد هر مقرره از کجا میآید:
کدام مقررات برای کدام مد حمل
جدول زیر وضعیت را تا آبان ۱۴۰۵ نشان میدهد. ویرایشها مرتب عوض میشوند؛ پیش از هر محموله، ویرایش معتبر را دوباره بررسی کنید.
| مد حمل | مقررات بینالمللی | نهاد | ویرایش جاری | وضعیت ایران |
|---|---|---|---|---|
| جاده | ADR (موافقتنامه اروپایی حمل بینالمللی جادهای کالاهای خطرناک) | UNECE | ADR 2025 (از ۱ ژانویه ۲۰۲۵)؛ ADR 2027 از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ اجرا میشود و ADR 2025 تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ هنوز پذیرفته است | ایران عضو ADR نیست (در فهرست رسمی سازمان ملل، آبان ۱۴۰۵، ۵۵ عضو آمده و ایران میان آنها نیست). کشورهای مسیر و همسایه عضو: ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه، قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان؛ پس کامیون ایرانی در این کشورها باید ADR را رعایت کند. ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و عراق عضو نیستند. داخل ایران: «آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک» مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران، با اصلاحات بعدی تا ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ (متن در سامانه ملی قوانین) |
| ریل | RID (پیوست C کنوانسیون COTIF) | OTIF | RID 2025 | ایران از ۱ اکتبر ۱۹۸۵ (مهر ۱۳۶۴) عضو COTIF است. تنها حق شرط ایران درباره مسئولیت راهآهن در مرگ یا جراحت مسافر ایرانی یا مقیم ایران است و به RID ربطی ندارد؛ پس RID در حمل ریلی بینالمللی میان کشورهای عضو اجرا میشود |
| دریا | کد IMDG (الزامی از راه کنوانسیون SOLAS فصل VII و MARPOL پیوست III) | IMO | ویرایش ۲۰۲۴ (اصلاحیه 42-24)، الزامی از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ | ایران عضو IMO است؛ خطوط کشتیرانی و بنادر کد IMDG را اجرا میکنند |
| هوا | دستورالعمل فنی ICAO (پیوست ۱۸ کنوانسیون شیکاگو) و مقررات IATA DGR برای ایرلاینها | ICAO / IATA | ICAO TI ویرایش ۲۰۲۵–۲۰۲۶ (Doc 9284)؛ IATA DGR ویرایش ۶۷ (۲۰۲۶) | ایران عضو ICAO است؛ اجرا با سازمان هواپیمایی کشوری |
| کالای فله در کشتی | IMSBC (فله خشک، مثل گوگرد و آهن اسفنجی)، IBC (مواد شیمیایی مایع فله، مثل متانول)، IGC (گاز مایع فله) | IMO | — | برای صادرات ایران بسیار مهم است؛ در مرحلههای بعدی همین بخش جداگانه توضیح میدهیم |
یک نکته عملی: چون ایران عضو ADR نیست، قانون داخلی ما در جادههای ایران حاکم است؛ ولی همین که کامیون از بازرگان یا آستارا وارد ترکیه یا آذربایجان شود، ADR اجرا میشود: پلاک نارنجی، برچسب، مدارک، تجهیزات ایمنی و گواهی آموزش راننده. ما در برنامهریزی حمل جادهای از اروپا و ترکیه این را از روز اول در نظر میگیریم.
چهار مشخصه هر کالای خطرناک
هر کالای خطرناک با چهار داده شناخته میشود و همین چهار داده در بارنامه، اظهارنامه کالای خطرناک، برچسب و برگه SDS تکرار میشوند:
- شماره UN (UN number، «یوان نامبر»): عدد چهاررقمی از UN 0004 تا بیش از UN 3550؛ مثل شماره ملی کالا.
- نام حمل صحیح (Proper Shipping Name): نام رسمی همان ردیف فهرست، به انگلیسی، نه نام تجاری. «رنگ ساختمانی برند X» در اسناد میشود PAINT.
- کلاس یا زیرکلاس و در صورت وجود خطر فرعی: مثلاً ۳ (مایع قابل اشتعال) با خطر فرعی ۶٫۱ (سمی).
- گروه بستهبندی (Packing Group، PG): I خطر زیاد، II خطر متوسط، III خطر کم. کلاس ۱، بیشتر گازها، کلاس ۷ و برخی ردیفهای دیگر گروه بستهبندی ندارند.
نمونه: متانول
UN 1230 METHANOL, 3 (6.1), PG II
یعنی شماره UN 1230، نام حمل صحیح METHANOL، کلاس اصلی ۳ (مایع قابل اشتعال)، خطر فرعی ۶٫۱ (سمی) و گروه بستهبندی II. بسته آن دو برچسب میخورد (کلاس ۳ و کلاس ۶٫۱) و روی مخزن کامیون در کشورهای عضو ADR، پلاک نارنجی با عدد شناسایی خطر 336 بالای 1230 نصب میشود.
این چهار داده را از کجا بیاوریم؟ از بخش ۱۴ برگه SDS («اطلاعات حمل» یا Transport information). SDS استاندارد GHS شانزده بخش دارد و بخش ۱۴ شماره UN، نام حمل صحیح، کلاس، گروه بستهبندی و آلایندگی دریایی را برای هر مد حمل میدهد. اگر بخش ۱۴ خالی یا مبهم بود، از سازنده SDS بهروز و امضاشده بخواهید.
۹ کلاس در یک نگاه
کالاهای خطرناک در ۹ کلاس دستهبندی میشوند: ۱ مواد و اشیای منفجره؛ ۲ گازها؛ ۳ مایعات قابل اشتعال؛ ۴ جامدات قابل اشتعال، خودسوز و واکنشدهنده با آب؛ ۵ اکسیدکنندهها و پراکسیدهای آلی؛ ۶ مواد سمی و عفونی؛ ۷ مواد پرتوزا؛ ۸ مواد خورنده؛ ۹ کالاهای خطرناک متفرقه (باتری لیتیومی، مواد زیانآور برای محیط زیست و…). روی هر کارت بزنید تا صفحه کامل آن کلاس باز شود.
توجه: شماره کلاس ترتیب خطر نیست. کلاس ۹ «کمخطرترین» نیست و باتری لیتیومی یکی از علتهای اصلی آتشسوزی در حمل است؛ شماره فقط برای دستهبندی است. برای دیدن شکل برچسبها و پلاکاردها به برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی بروید.
چه کسی کالا را طبقهبندی میکند
پاسخ کوتاه: فرستنده یا صاحب کالا. ADR و RID در بند 1.4.2.1 میگویند فرستنده باید مطمئن شود کالا درست طبقهبندی شده و حملش مجاز است، اطلاعات و مدارک لازم را به حملکننده بدهد و فقط بستهبندی تأییدشده و درست علامتگذاریشده تحویل دهد. مقررات نمونه سازمان ملل هم در بند 5.4.1.6 از فرستنده میخواهد در اظهارنامه گواهی کند کالا درست طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری و برچسبگذاری شده است.
حملکننده، فورواردر، خط کشتیرانی و ترخیصکار اسناد را بررسی میکنند و اگر ایرادی ببینند بار را نمیپذیرند؛ ولی این بررسی، مسئولیت طبقهبندی و اظهار را از دوش صاحب کالا برنمیدارد. نقش هر یک از اینها را در صفحه کارگزار گمرکی و ترخیصکار توضیح دادهایم.
اگر کالایی چند خطر داشته باشد (مثلاً هم قابل اشتعال و هم خورنده)، جدول تقدم خطرها (بند 2.0.3 مقررات نمونه؛ در ADR بند 2.1.3.10) تعیین میکند کدام خطر کلاس اصلی است و کدام خطر فرعی.
خطر از دید صاحب کالا
- چه چیزی را بررسی کنید: بخش ۱۴ برگه SDS (بهروز، به انگلیسی، از سازنده)؛ یکی بودن شماره UN و نام حمل صحیح در پیشفاکتور، بارنامه و اظهارنامه کالای خطرناک؛ برچسبها و علامتها روی بسته پیش از بارگیری.
- هزینه اگر نکنید: رد شدن رزرو، برگشت کانتینر از بندر، انبارداری و دموراژ، جریمه در کشور مسیر، و در بدترین حالت آتشسوزی و خسارت به کشتی و بار دیگران.
- چه کسی میپردازد: فرستنده. بر پایه ADR/RID بند 1.4.2.1 و اصل ماده ۴ بند ۶ مقررات لاهه-ویسبی (حملکننده میتواند کالای خطرناکِ اظهارنشده را بیپرداخت غرامت تخلیه یا بیخطر کند و فرستنده مسئول خسارت ناشی از آن است؛ نگاه کنید به بارنامه).
کالای خطرناک و ترخیص کالا در ایران
در عمل، کار پیش از رسیدن کالا به گمرک شروع میشود:
- رزرو: خطوط کشتیرانی و بنادر پیش از پذیرش رزرو، اظهارنامه کالای خطرناک (Dangerous Goods Declaration) و SDS میخواهند و تا تأیید نشود، جای کانتینر قطعی نمیشود.
- کالای شیمیایی غیرخطرناک: برای مواد شیمیاییای که خطرناک نیستند هم خطوط معمولاً یک «نامه غیرخطرناک» (Non-DG statement یا Not restricted) بر پایه بخش ۱۴ SDS میخواهند. این نامه را باید سازنده یا فرستنده امضا کند.
- مجوزهای پیش از ثبت سفارش: برخی کالاها پیش از واردات مجوز میخواهند. معمولاً چشمههای پرتوزا با مرجع نظارت هستهای کشور، مواد منفجره با مراجع انتظامی و دفاعی، پیشسازهای شیمیایی با ستاد مبارزه با مواد مخدر و سموم دفع آفات با سازمان حفظ نباتات سروکار دارند. این فهرست راهنماست، نه فهرست رسمی؛ پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید.
- ترخیص کالا: در گمرک، شماره تعرفه، شرح کالا، SDS و مجوزها باید با هم بخوانند. برای واردات مواد اولیه شیمیایی، روند کامل را در صفحه ترخیص کالا: مواد شیمیایی و مواد اولیه ببینید.
چیدمان و مهار درست بار خطرناک در کانتینر هم بخشی از ایمنی است: مهار کانتینر و ایمنی کانتینر را ببینید.
چرا مهم است: نیشابور ۱۳۸۲
فاجعه قطار نیشابور، ۲۹ بهمن ۱۳۸۲ (۱۸ فوریه ۲۰۰۴)
حدود ساعت ۴ صبح، ۵۱ واگن باری از ایستگاه ابومسلم نیشابور رها شدند، حدود ۲۰ کیلومتر روی ریل رفتند و نزدیک روستای خیام از ریل خارج شدند. بار واگنها گوگرد، بنزین، کود شیمیایی و پنبه بود. واگنها آتش گرفتند و حدود ساعت ۹:۳۰، هنگام امدادرسانی و در حضور جمعیت، منفجر شدند.
شمار جانباختگان در منابع از ۲۹۵ (رقم تأییدشده در ویکیپدیا) تا ۳۰۹ (گزارش اولیه استاندار به خبرگزاری AP) است و حدود ۴۶۰ نفر یا بیشتر زخمی شدند. در میان جانباختگان شمار زیادی آتشنشان و امدادگر و چند مسئول، از جمله فرماندار نیشابور و رئیس آتشنشانی شهر، بودند.
درسها در سه خط:
- بار ناسازگار (گوگرد، سوخت و کود) کنار هم بود.
- طبق گزارشها این محمولهها پیش از حادثه «خطرناک» طبقهبندی نشده بودند، پس هیچکس با آنها مثل کالای خطرناک رفتار نکرد.
- محدوده ایمن تخلیه رعایت نشد و جمعیت دور نگه داشته نشد.
تحلیل کامل این حادثه، با خط زمان و درسهایش، در درس «حوادث واقعی کالای خطرناک» منتشر میشود.
پرسشهای رایج
کالای IMO یعنی چه؟
«کالای IMO» یا «کالای ایمو» نام بازاری کالای خطرناک در حمل دریایی است، چون کد IMDG را سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) منتشر میکند. در عمل همان کالای خطرناک با شماره UN، کلاس و گروه بستهبندی است و در جاده با ADR و در هوا با مقررات ICAO و IATA حمل میشود.
MSDS و SDS چه فرقی دارند؟
هر دو یک سندند: برگه اطلاعات ایمنی ماده. MSDS نام قدیمی است و SDS نامی است که سامانه جهانی هماهنگ (GHS) به کار میبرد. SDS استاندارد شانزده بخش دارد و بخش ۱۴ آن اطلاعات حمل (شماره UN، نام حمل صحیح، کلاس، گروه بستهبندی) را میدهد.
از کجا بفهمم کالایم خطرناک است؟
اول بخش ۱۴ برگه SDS را ببینید. اگر شماره UN و کلاس نوشته شده، کالا خطرناک است. اگر «Not regulated» یا «Not dangerous goods» نوشته شده، معمولاً نیست. اگر SDS ندارید، نام کالا را در فهرست کالاهای خطرناک سازمان ملل (جدول A در ADR) جستوجو کنید یا از سازنده بخواهید. تصمیم نهایی با فرستنده است.
آیا ایران عضو ADR است؟
نه. در فهرست رسمی اعضای ADR در سازمان ملل (وضعیت آبان ۱۴۰۵) ایران نیست. ولی ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه و چند کشور آسیای مرکزی عضوند؛ پس کامیونی که از ایران به این کشورها یا از آنها به ایران بار خطرناک میبرد، در خاک آنها باید کاملاً طبق ADR باشد. داخل ایران آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک اجرا میشود.
حمل کالای خطرناک گرانتر است؟
بله. خطوط کشتیرانی و ایرلاینها برای کالای خطرناک هزینه اضافه میگیرند، جای آن در کشتی و هواپیما محدود است، بستهبندی تأییدشده (UN) و برچسب و مدارک بیشتری لازم است و گاهی انبار و راننده با آموزش ویژه میخواهد. مبلغ به کلاس، مد حمل، مسیر و خط بستگی دارد؛ پیش از رزرو برای همان محموله استعلام بگیرید.
اگر کالای خطرناک را اظهار نکنم چه میشود؟
اگر کشف شود: بار پذیرفته نمیشود یا از کشتی پیاده میشود، جریمه در کشور مسیر یا مقصد، هزینه انبار و تأخیر، و اگر حادثهای رخ دهد مسئولیت خسارت به کشتی، وسیله حمل و بار دیگران. مسئولیت با فرستنده است (ADR و RID بند 1.4.2.1؛ مقررات نمونه بند 5.4.1.6؛ اصل ماده ۴ بند ۶ لاهه-ویسبی که حملکننده را مجاز میکند کالای خطرناک اظهارنشده را بیغرامت بیخطر کند و هزینه را از فرستنده بگیرد).
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
منابع
- UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations, 24th revised edition (ST/SG/AC.10/1/Rev.24), UN iLibrary (سپتامبر ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- RID 2025، متن رسمی انگلیسی (بندهای 1.4.2.1، 5.2، 5.3 و جدول A)، OTIF (صفحه بهروزشده ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ (۳ سپتامبر ۲۰۲۶)؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM Dangerous Goods Database، ردیف UN 1230 Methanol در ADR 2025 (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UN Treaty Collection، وضعیت ADR (XI-B-14) (وضعیت ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- Netherlands Treaty Database، اعضای ADR (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- Netherlands Treaty Database، اعضای COTIF و حق شرط ایران (۱۹۸۵) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- Trans.INFO، ADR 2027: تاریخ اجرا و دوره گذار (۶ اکتبر ۲۰۲۶؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IMO، IMDG Code 2024 Edition (Amendment 42-24) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IMO، صفحه کالای خطرناک (IMDG) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ICAO، پیوست ۱۸ و دستورالعمل فنی (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ICAO Store، Technical Instructions Doc 9284، ویرایش ۲۰۲۵–۲۰۲۶ (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IATA، DGR 67th Edition, Addendum 1 (effective 1 January 2026) (۱ ژانویه ۲۰۲۶؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- qavanin.ir، سامانه ملی قوانین و مقررات: «آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک» مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران، با اصلاحات بعدی (آخرین اصلاح ۱۱ شهریور ۱۴۰۵) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- FAOLEX/LEAP، خلاصه «آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک» (ایران) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- Wikipedia، Nishapur train disaster (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- AP via Firehouse.com، More than 180 fire, rescue workers killed in Iran train explosion (۱۸ فوریه ۲۰۰۴ (۲۹ بهمن ۱۳۸۲))
بازگشت به دانشنامه · برچسب کالای خطرناک، پلاکارد و پلاک نارنجی · کلاس ۳: مایعات قابل اشتعال · کلاس ۹: باتری لیتیومی و کالای متفرقه · مهار کانتینر · ایمنی کانتینر · ادعای خسارت کالا · بارنامه · کنوانسیون COTIF و مقررات CIM