دوره جامع کالای خطرناک · ماژول B: ۹ کلاس کالای خطرناک
جلسه ۱۱: کلاس ۷: مواد پرتوزا
در این جلسه: تعریف ماده پرتوزا را با دو شرط آن (غلظت اکتیویته و اکتیویته کل) توضیح دهید و بگویید چرا هر کالای کمی پرتوزا کلاس ۷ نیست و…
اهداف یادگیری
- پس از این جلسه میتوانید تعریف ماده پرتوزا را با دو شرط آن (غلظت اکتیویته و اکتیویته کل) توضیح دهید و بگویید چرا هر کالای کمی پرتوزا کلاس ۷ نیست.
- پس از این جلسه میتوانید انواع بسته کلاس ۷ (مستثنا، صنعتی، نوع A، نوع B، نوع C) را نام ببرید و بگویید شماره UN از روی نوع بسته انتخاب میشود.
- پس از این جلسه میتوانید شاخص حمل (TI) یک بسته را از آهنگ دز در یک متری حساب کنید.
- پس از این جلسه میتوانید از روی شاخص حمل و آهنگ دز سطح، دسته بسته و برچسب 7A، 7B یا 7C را تعیین کنید و برچسب 7E را بشناسید.
- پس از این جلسه میتوانید بگویید در ایران واردات و حمل مواد پرتوزا به اجازه کدام مرجع نیاز دارد و پیش از ثبت سفارش چه چیزی را بپرسید.
بخوانید
این بخشها را به ترتیب بخوانید. هر پیوندی را که باز کنید، علامت میخورد.
- کلاس ۷: مواد پرتوزاصفحه مرجع این جلسه؛ این جلسه فقط مفهومها را مرور میکند و همه جزئیات در همین صفحه است.
- کلاس ۷ چیست و اصطلاحهای پایهتعریف با دو شرط، و معنی A1 و A2، شکل خاص، LSA و SCO، شکافپذیر و آلودگی.
- انواع بسته در کلاس ۷جدول بسته مستثنا، صنعتی، نوع A، B(U)، B(M) و C با شمارههای UN هر کدام.
- شاخص حمل (TI) و دسته بستهروش محاسبه TI با مثال ۰٫۰۱۲ و جدول سه دسته I-WHITE، II-YELLOW و III-YELLOW.
- برچسبهای کلاس ۷ و بخشهای آنهاشکل 7A، 7B، 7C و 7E و آنچه روی هر برچسب نوشته میشود.
- کالاهای کلاس ۷ رایج در تجارت ایرانداروی پرتوزا، چشمه رادیوگرافی، دستگاه اندازهگیری هستهای و آشکارساز دود؛ و چرا دستگاه ایکسری کلاس ۷ نیست.
- نکتههای هر مد حملپلاکارد کامیون حتی برای بار بستهای، آموزش تخصصی راننده و برنامه حفاظت در برابر پرتو.
- مرجع صلاحیتدار کلاس ۷ در ایراناجازهنامه مرجع نظارت هستهای کشور و فهرست تعرفههایی که گمرک ابلاغ میکند.
- کجا نصب میشود: بسته، کامیون، کانتینرببینید چرا کلاس ۱ و ۷ تنها کلاسهاییاند که کامیون بستهای هم پلاکارد کلاس میخورد.
- UN 2915: ماده پرتوزا، بسته نوع Aرایجترین ردیف داروهای پرتوزا و دستگاههای اندازهگیری را ستون به ستون ببینید.
خلاصه جلسه
ماده پرتوزا هر مادهای است که رادیونوکلید دارد و هر دو شرط را با هم دارد: غلظت اکتیویته آن و اکتیویته کل آن در محموله از حدهای جدول مقررات بیشتر است. به همین دلیل بسیاری از کالاهای معمولی که مقدار کمی ماده پرتوزای طبیعی دارند، اصلاً کلاس ۷ نیستند. داروهای پرتوزای پزشکی، چشمههای رادیوگرافی صنعتی و دستگاههای اندازهگیری هستهای نمونههای رایج تجارت ما هستند. دستگاهی که فقط با برق پرتو تولید میکند، مثل دستگاه ایکسری بازرسی بار، کلاس ۷ نیست، ولی در ایران مجوز مرجع نظارت هستهای کشور را لازم دارد.
کلاس ۷ نه زیرکلاس دارد و نه گروه بستهبندی. میزان سختگیری را نوع بسته تعیین میکند و شماره UN هم از روی نوع بسته انتخاب میشود. بسته مستثنا برای اکتیویته بسیار کم است (UN 2908 تا UN 2911)؛ برچسب کلاس ۷ نمیخورد، ولی شماره UN و نام فرستنده یا گیرنده روی آن نوشته میشود. بستههای صنعتی برای مواد با اکتیویته ویژه پایین و اشیای آلوده سطحیاند. بسته نوع A تا حدهای A1 و A2 را میپذیرد و بیشتر داروهای پرتوزا با آن حمل میشوند (UN 2915). بالاتر از آن بسته نوع B است که طرحش تأیید مرجع صلاحیتدار را میخواهد، و بسته نوع C برای اکتیویته بالا در حمل هوایی.
شاخص حمل (Transport Index، TI) عددی است که نشان میدهد بسته در فاصله یک متری چقدر پرتو دارد: بیشترین آهنگ دز در یک متری سطح بسته، به میلیسیورت در ساعت، ضرب در ۱۰۰ و گرد شده به یک رقم اعشار رو به بالا. اگر آهنگ دز یک متری ۰٫۰۱۲ باشد، TI برابر 1.2 است. شاخص حمل یک کانتینر یا وسیله حمل، جمع شاخص بستههای داخل آن است.
از شاخص حمل و آهنگ دز روی سطح، دسته بسته و برچسب آن درمیآید:
- I-WHITE، برچسب 7A: شاخص حمل صفر؛ زمینه سفید و یک نوار قرمز.
- II-YELLOW، برچسب 7B: شاخص حمل بیش از صفر تا ۱؛ نیمه بالا زرد و دو نوار قرمز.
- III-YELLOW، برچسب 7C: شاخص حمل بیش از ۱ تا ۱۰؛ سه نوار قرمز. بالاتر از آن فقط با «استفاده انحصاری».
اگر شاخص حمل و آهنگ دز سطح دو دسته متفاوت بدهند، دسته بالاتر انتخاب میشود. تعداد نوارهای قرمز از دور دسته را نشان میدهد. روی برچسب نام رادیونوکلید و اکتیویته به بکرل نوشته میشود و روی 7B و 7C شاخص حمل هم. ماده شکافپذیر برچسب دیگری هم کنار آن دارد: 7E با شاخص ایمنی بحرانیت.
در جاده، کامیونی که بسته کلاس ۷ میبرد، حتی اگر بار فقط بسته باشد، روی دو پهلو و عقب پلاکارد کلاس ۷ میخورد؛ راننده دوره تخصصی کلاس ۷ لازم دارد و حمل زیر «برنامه حفاظت در برابر پرتو» انجام میشود. در ایران واردات منابع پرتو و حمل مواد پرتوزا به اجازهنامه مرجع نظارت هستهای کشور نیاز دارد؛ این مجوز را پیش از ثبت سفارش بگیرید، چون داروی پرتوزا نیمهعمر کوتاه دارد و در انتظار مجوز از دست میرود.
واژههای کلیدی
| فارسی | انگلیسی | کوتهنوشت |
|---|---|---|
| ماده پرتوزا | Radioactive material | Class 7 |
| شاخص حمل | Transport Index | TI |
| شاخص ایمنی بحرانیت | Criticality Safety Index | CSI |
| بسته مستثنا | Excepted package | |
| بسته صنعتی | Industrial package | IP-1 / IP-2 / IP-3 |
| بسته نوع A و نوع B | Type A package / Type B(U), Type B(M) package | |
| ماده شکل خاص | Special form radioactive material | |
| ماده با اکتیویته ویژه پایین؛ شیء آلوده سطحی | Low specific activity material; Surface contaminated object | LSA / SCO |
| ماده شکافپذیر | Fissile material | |
| استفاده انحصاری | Exclusive use |
تمرین عملی
یک واردکننده ساختگی تجهیزات پزشکی و صنعتی چهار بسته دارد. اندازهگیریهای فرستنده خارجی اینهاست. برای هر بسته شاخص حمل، دسته و برچسب را تعیین کنید.
- بسته الف: آهنگ دز در یک متری ۰٫۰۰۴ میلیسیورت در ساعت؛ بیشترین آهنگ دز سطح ۰٫۳ میلیسیورت در ساعت.
- بسته ب: آهنگ دز در یک متری ۰٫۰۳ میلیسیورت در ساعت؛ آهنگ دز سطح ۰٫۴ میلیسیورت در ساعت.
- بسته ج: آهنگ دز در یک متری ۰٫۰۰۰۴ میلیسیورت در ساعت؛ آهنگ دز سطح ۰٫۰۰۳ میلیسیورت در ساعت.
- بسته د: کارتن آشکارساز دود یونی که طبق اعلام فرستنده بسته مستثنا با UN 2911 است.
اگر الف، ب و ج در یک وسیله حمل باشند، شاخص حمل وسیله چقدر است؟
پاسخ
- الف: ۰٫۰۰۴ × ۱۰۰ = TI 0.4، یعنی بیش از صفر تا ۱؛ آهنگ دز سطح هم در بازه «بیش از ۰٫۰۰۵ تا ۰٫۵» است. هر دو معیار II-YELLOW میدهند: برچسب 7B با شاخص حمل 0.4 روی آن.
- ب: ۰٫۰۳ × ۱۰۰ = TI 3.0 که در بازه III-YELLOW است، ولی آهنگ دز سطح ۰٫۴ به II-YELLOW میخورد. وقتی دو معیار دو دسته بدهند، دسته بالاتر انتخاب میشود: III-YELLOW، برچسب 7C.
- ج: ۰٫۰۰۰۴ × ۱۰۰ = 0.04؛ مقدار ۰٫۰۵ یا کمتر را میتوان صفر گرفت. سطح هم حداکثر ۰٫۰۰۵ است، پس I-WHITE و برچسب 7A، بدون عدد شاخص حمل.
- د: بسته مستثنا برچسب کلاس ۷ نمیخورد، ولی روی آن «UN» و شماره (UN 2911) و نام فرستنده یا گیرنده نوشته میشود و آهنگ دز سطح آن نباید از ۵ میکروسیورت در ساعت بیشتر باشد.
شاخص حمل وسیله، جمع شاخص بستههاست: 0.4 + 3.0 + 0 = 3.4. پیش از همه اینها، اجازهنامه مرجع نظارت هستهای کشور را برای واردات بگیرید.
آزمونک جلسه
این دوره و گواهی پایان آن آموزشی است و جایگزین گواهینامه رسمی راننده ADR، گواهی آموزش IMDG/IATA یا هیچ مجوز قانونی نیست. برای حمل واقعی، متن رسمی مقررات و دستور مرجع صالح ملاک است.