دانشنامه حمل · کالای خطرناک
اسناد حمل کالای خطرناک
اسناد حمل کالای خطرناک مدارکی است که فرستنده با آن به حملکننده میگوید چه کالایی، با چه خطری و در چه بستهای تحویل میدهد: سند حمل با شرح استاندارد کالا (شماره UN، نام حمل، کلاس، خطر فرعی، گروه بستهبندی و در جاده کد تونل)، اظهارنامه امضاشده فرستنده، گواهی بارگیری کانتینر برای سفر دریایی و دستورالعمل کتبی که در کابین راننده میماند. بیشتر این اطلاعات را میتوان در یک «فرم چندوجهی کالای خطرناک» آورد. درستی همه آنها با صاحب کالاست و اشتباه در یک کلمه میتواند بار را در بندر یا مرز نگه دارد.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- سند حمل کالای خطرناک، اظهارنامه کالای خطرناک، فرم چندوجهی کالای خطرناک، گواهی بارگیری کانتینر، دستورالعمل کتبی راننده
- نام رسمی انگلیسی
- Dangerous goods transport document, Dangerous goods declaration, Multimodal Dangerous Goods Form, Container/vehicle packing certificate, Shipper's Declaration for Dangerous Goods, Instructions in writing
- علامت اختصاری
- DGD, MDGF, CPC, CTU packing certificate, DG Dec
- در بازار به آن میگویند
- دیجی دکلریشن، دکلراسیون کالای خطرناک، اظهارنامه IMO، فرم IMO، فرم آیاماو، دیجی فرم، شیپرز دکلریشن، دکلریشن هوایی کالای خطرناک، کانتینر پکینگ سرتیفیکیت، گواهی چیدمان کانتینر، اینستراکشن این رایتینگ، ترم کارت راننده، برگه ایمنی راننده، اسناد ADR کالای خطرناک
اسناد حمل کالای خطرناک چیست
هر حملکنندهای، چه راننده کامیون باشد، چه خط کشتیرانی، چه شرکت هواپیمایی، فقط از روی کاغذ (یا داده الکترونیکی) میفهمد درون بستهها چیست. به همین دلیل مقررات نمونه سازمان ملل (UN Model Regulations، ویرایش ۲۴) در بند 5.4.1.1.1 فرستنده را موظف میکند همه اطلاعات کالای خطرناک و مدارک لازم را به حملکننده بدهد. ADR برای جاده همین تکلیف را در بند 1.4.2.1.1 (b) میآورد: فرستنده باید اطلاعات را «به شکلی قابل ردیابی» و همراه اسناد حمل، مجوزها، تأییدیهها و گواهیها در اختیار حملکننده بگذارد.
شکل سند آزاد است (بند 5.4.1.2.1): میتواند بارنامه جادهای CMR، بارنامه دریایی، فرم اختصاصی خط کشتیرانی یا همان فرم چندوجهی سازمان ملل باشد، به شرط آنکه همه اطلاعات لازم را داشته باشد. اگر در یک سند هم کالای خطرناک و هم کالای عادی آمده باشد، کالای خطرناک باید اول نوشته شود یا بهروشنی متمایز شود (5.4.1.2.2). سند چندصفحهای باید شماره صفحه پیاپی داشته باشد و نوشتهها خوانا و ماندگار باشند (5.4.1.2.3 و 5.4.1.2.4).
کدام سند، برای کدام مسیر: در جاده (ADR) سند حمل با شرح کالا و دستورالعمل کتبی در کابین لازم است، ولی ADR امضای اظهارنامه فرستنده را الزامی نمیکند. در دریا و هوا اظهارنامه امضاشده فرستنده لازم است و در دریا گواهی بارگیری کانتینر هم اضافه میشود. فرستنده و حملکننده باید رونوشت اسناد را دستکم سه ماه نگه دارند (مقررات نمونه 5.4.4.1؛ ADR بند 5.4.4).
چه چیزی باید در سند حمل بیاید
بند 5.4.1.4.1 مقررات نمونه پنج جزء «شرح کالای خطرناک» را تعیین میکند و بند 5.4.1.4.2 میگوید این پنج جزء باید دقیقاً به همین ترتیب و بدون هیچ نوشتهای در میانشان بیایند. ADR در بند 5.4.1.1.1 همین فهرست را با یک جزء جادهای (کد محدودیت تونل) و چند جزء عمومی کامل میکند:
| جزء | مقررات نمونه | ADR | توضیح |
|---|---|---|---|
| شماره UN با پیشوند UN | 5.4.1.4.1 (a) | 5.4.1.1.1 (a) | مثل UN 1230؛ بدون حروف UN کافی نیست. |
| نام حمل رسمی (Proper Shipping Name) | (b) | (b) | همان نامی که در فهرست کالای خطرناک (جدول A) با حروف بزرگ آمده؛ برای ردیفهای N.O.S. نام فنی یا شیمیایی در پرانتز اضافه میشود (3.1.2.8). |
| کلاس یا زیرکلاس اصلی | (c) | (c) | در ADR شماره مدل برچسبهای ستون (5) جدول A نوشته میشود؛ برای کلاس ۱ کد طبقهبندی مثل 1.4S. |
| خطر فرعی در پرانتز | (d) | جزئی از (c) | برچسبهای دوم به بعد، داخل پرانتز، پس از کلاس اصلی. |
| گروه بستهبندی | (e) | (d) | I، II یا III؛ میتوان پیش از آن PG نوشت. |
| کد محدودیت تونل | ندارد | (k) | از ستون (15) جدول A، با حروف بزرگ در پرانتز؛ فقط وقتی مسیر از تونل محدودشده بگذرد الزامی است. |
| تعداد و نوع بستهها | 5.4.1.5.1 | (e) | مثلاً «۸۰ بشکه»؛ کد UN بسته فقط بهعنوان مکمل، مثل one box (4G). |
| مقدار کل هر ردیف | 5.4.1.5.1 | (f) | به لیتر یا کیلوگرم؛ برای کلاس ۱ جرم خالص ماده منفجره. |
| نام و نشانی فرستنده و گیرنده | 5.4.1.3 | (g) و (h) | در مقررات نمونه تاریخ تهیه سند هم لازم است. |
| اظهارنامه امضاشده فرستنده | 5.4.1.6 | الزامی نیست | متن استاندارد، با امضا و تاریخ؛ در دریا و هوا لازم است. |
زبان سند در ADR زبان رسمی کشور فرستنده است و اگر آن زبان انگلیسی، فرانسوی یا آلمانی نباشد، باید یکی از این سه زبان هم کنارش بیاید (ADR بند 5.4.1.4.1). یعنی سند فارسیِ خالی برای کامیونی که از بازرگان به ترکیه و اروپا میرود کافی نیست.
نمونه ترتیب: UN 1230 METHANOL, 3 (6.1), II, (D/E)
متانول یکی از پرحجمترین مواد شیمیایی صادراتی ایران است و نمونه خوبی برای خواندن شرح کالاست. ردیف UN 1230 در جدول A ADR 2025 اینها را میدهد: کلاس ۳، کد طبقهبندی FT1 (مایع قابل اشتعال و سمی)، برچسبهای 3 + 6.1، گروه بستهبندی II، کد تونل (D/E) و شماره شناسایی خطر 336. خود ADR در بند 5.4.1.1.3.1 برای پسماند همین ماده نمونه رسمی "UN 1230 WASTE METHANOL, 3 (6.1), II, (D/E)" را آورده است؛ برای متانول نو کلمه WASTE حذف میشود.
| بخش | معنی | از کجا میآید | اشتباه رایج |
|---|---|---|---|
| UN 1230 | شماره چهاررقمی سازمان ملل برای متانول | ستون (1) جدول A | نوشتن «1230» بدون UN، یا شماره محلول دیگر |
| METHANOL | نام حمل رسمی | ستون (2)، فقط بخش با حروف بزرگ | نوشتن نام تجاری مثل «متیل الکل صنعتی» یا «Methyl alcohol 99.85%» به جای نام رسمی |
| 3 | برچسب اصلی: مایع قابل اشتعال | ستون (5) | جابهجا نوشتن کلاس اصلی و فرعی |
| (6.1) | خطر فرعی: سمی، داخل پرانتز | ستون (5)، برچسب دوم | حذف خطر فرعی؛ بسته بدون برچسب 6.1 برچسب میخورد |
| II | گروه بستهبندی: خطر متوسط | ستون (4) | نوشتن III چون «فقط کمی سمی است» |
| (D/E) | کد تونل: در محمولههای بزرگ (تانکر) عبور از تونلهای رده D ممنوع، در غیر این صورت عبور از تونلهای رده E ممنوع | ستون (15) | حذف آن در مسیرهای اروپایی که تونل محدودشده دارند |
بعد از این شرح، اطلاعات دیگر میآید: مثلاً «۸۰ بشکه فولادی (1A1)، مجموع ۱۶٬۰۰۰ لیتر». اگر کالا بهصورت مقادیر محدود بستهبندی شده باشد، در مقررات نمونه عبارت LTD QTY اضافه میشود (5.4.1.5.2)؛ البته ADR برای مقادیر محدود در جاده اصلاً سند حمل کالای خطرناک نمیخواهد (بند 3.4.1، که فصل 5.4.1 را جزو مقررات لازم نیاورده است). شکل بسته و علامت آن را در صفحه بستهبندی UN و برچسبها و پلاک نارنجی کامیون حمل مواد خطرناک را در صفحه برچسبها ببینید.
برای پیدا کردن شماره UN و ستونهای جدول A کالای خود، از جستوجوی شماره UN و صفحه UN 1230 متانول استفاده کنید. طبقهبندی مایع قابل اشتعال در صفحه کلاس ۳ و سمی در کلاس ۶ توضیح داده شده است.
فرم چندوجهی کالای خطرناک خانه به خانه
سازمان ملل یک فرم نمونه به نام «فرم چندوجهی کالای خطرناک» (Multimodal Dangerous Goods Form) منتشر کرده که هم سند حمل است، هم اظهارنامه فرستنده و هم گواهی بارگیری کانتینر. جای این فرم در متن رسمی: در ADR 2025 بند 5.4.5 (نمونه فرم چندوجهی کالای خطرناک؛ کد IMDG هم همین شماره را دارد) و در مقررات نمونه سازمان ملل شکل 5.4.1 که بند 5.4.1.2.5 به آن ارجاع میدهد. بسیاری از خطوط کشتیرانی و فورواردرها فرم خود را از روی همین الگو ساختهاند، پس اگر این فرم را بشناسید، فرمهای دیگر را هم میخوانید.
در نمونه زیر یک صادرکننده ساختگی تهرانی ۸۰ بشکه متانول را در یک کانتینر ۲۰ فوت از بندرعباس با کشتی میفرستد. روی هر خانه بزنید یا نشانگر را نگه دارید تا ببینید چه معنایی دارد، کدام بند مقررات آن را میخواهد و چه اشتباهی در آن رایج است.
سه خانه مهمتر از بقیه است: شرح کالا (خانه بدون شماره کنار ۱۴)، اظهارنامه فرستنده (کنار خانه ۸ و ۹) و گواهی بارگیری کانتینر (خانه ۲۰). اگر شرکتی جز صاحب کالا فرم را پر میکند، مثلاً فورواردر، خانه ۲۲ نام همان شرکت را نشان میدهد؛ ولی طبق بند 1.4.2.1.3 ADR کسی که به نیابت از دیگری فرستنده میشود، باید از صاحب کالا بهصورت کتبی اطلاعات کالای خطرناک را بگیرد. پس مسئولیت درستی اطلاعات در عمل به صاحب کالا برمیگردد.
گواهی بارگیری کانتینر یا وسیله نقلیه
وقتی کالای خطرناک در کانتینر یا کامیونی چیده میشود که با کشتی حمل خواهد شد، کسی که کانتینر را بارگیری کرده باید «گواهی بارگیری کانتینر/وسیله نقلیه» (Container/vehicle packing certificate) بدهد (مقررات نمونه 5.4.2.1). ADR در بند 5.4.2 میگوید اگر حمل جادهای پیش از سفر دریایی باشد، این گواهی مطابق کد IMDG باید به حملکننده دریایی داده شود. امضاکننده با این گواهی تأیید میکند که:
- کانتینر یا وسیله تمیز، خشک و ظاهراً سالم بوده است؛
- بستههایی که باید از هم جدا باشند، با هم چیده نشدهاند (نگاه کنید به جداسازی و بارگیری مختلط)؛
- همه بستهها از بیرون بازدید شده و فقط بسته سالم بار شده است؛
- کالا درست چیده و در صورت نیاز مهار شده است (مهار کانتینر)؛
- بار فله بهطور یکنواخت پخش شده است؛
- برای کلاس ۱ (بهجز 1.4)، کانتینر از نظر سازه قابل استفاده است (7.1.3.2.1)؛
- کانتینر و بستهها علامت، برچسب و پلاکارد کالای خطرناک درست دارند؛
- اگر یخ خشک (UN 1845) یا نیتروژن مایع برای سرمایش به کار رفته، علامت هشدار خفگی بیرون کانتینر نصب شده است؛
- برای هر محموله کالای خطرناک داخل کانتینر، سند حمل کالای خطرناک دریافت شده است.
این گواهی برای مخزن (تانک) لازم نیست. اگر گواهی و سند حمل در یک برگه ادغام شوند، عبارتی مانند «اعلام میشود بارگیری کالا در کانتینر/وسیله مطابق مقررات مربوط انجام شده است» با تاریخ و نام امضاکننده کافی است (5.4.2.2). امضای این گواهی کار کسی است که واقعاً بارگیری را دیده؛ امضای «از راه دور» برای کانتینری که در انبار دیگری پر شده، مسئولیت را بدون کنترل بر دوش امضاکننده میگذارد. نکات ایمنی کانتینر را در ایمنی کانتینر ببینید.
دریا: اظهارنامه IMDG چه چیزی اضافه میکند
کد IMDG (کد بینالمللی دریایی کالاهای خطرناک، سازمان بینالمللی دریانوردی) ساختار فصل ۵٫۴ را از مقررات نمونه گرفته، ولی برای کشتی چند اطلاعات دیگر را هم میخواهد. متن کد IMDG حق نشر دارد؛ اینها را به زبان خودمان و فقط با شماره بخش میآوریم (ویرایش Amendment 42-24):
- نقطه اشتعال: برای مایعات با خطر کلاس ۳ (اصلی یا فرعی) که نقطه اشتعالشان ۶۰ درجه یا کمتر است، کمترین نقطه اشتعال به درجه سانتیگراد، معمولاً با روش ظرف بسته (c.c.)، به شرح کالا اضافه میشود (بخش 5.4.1.4.3 کد). خود مقررات نمونه هم در یادداشت بند 5.4.1.4.2 نقطه اشتعال را مثالی از اطلاعات اضافی حمل دریایی آورده است. برای متانول این عدد حدود ۱۱ درجه است، ولی عدد را از بخش ۹ برگه SDS همان محموله بردارید.
- آلاینده دریایی: اگر ماده برای محیط آبی خطرناک باشد، عبارت MARINE POLLUTANT به شرح اضافه میشود و در ردیفهای N.O.S. نام شیمیایی جزء آلاینده هم در پرانتز میآید (همان بخش 5.4.1.4.3). متانول آلاینده دریایی نیست؛ بسیاری از حلالها، آفتکشها و برخی رنگها هستند.
- شمارههای EmS: هر ردیف فهرست کالای خطرناک IMDG دو کد راهنمای اضطراری دارد، یکی برای آتش (F-…) و یکی برای نشت (S-…)، در ستون ۱۵ فهرست (فصل 3.2 کد). خدمه کشتی با این کد برگه اقدام اضطراری را در «راهنمای EmS» پیدا میکنند و خطوط کشتیرانی آن را در اظهارنامه میخواهند. برای UN 1230 این کدها F-E, S-D است (پایگاه داده BAM، کد IMDG ویرایش 42-24).
- گواهی بارگیری کانتینر: بخش 5.4.2 کد، با یک بند اضافه نسبت به مقررات نمونه: بشکهها ایستاده چیده شوند مگر مرجع صلاحیتدار اجازه دیگری داده باشد.
- اطلاعات مقدار محدود، دمای کنترل، پسماند و بستهبندی نجات به همان روش مقررات نمونه (بخش 5.4.1.5 کد).
نمونه شرح دریایی متانول: UN 1230, METHANOL, 3 (6.1), II, (11°C c.c.) و پس از آن EmS F-E, S-D. کد تونل (D/E) فقط مال جاده است و در اظهارنامه دریایی لازم نیست، ولی اگر همان کانتینر از بندر با کامیون به مقصد اروپایی میرود، در سند جادهای باید بیاید. در بارنامه دریایی (بارنامه دریایی چیست) هم شرح کالای خطرناک باید با اظهارنامه یکی باشد.
هوا: اظهارنامه فرستنده برای کالای خطرناک
در حمل هوایی سندی به نام «اظهارنامه فرستنده برای کالای خطرناک» (Shipper's Declaration for Dangerous Goods) لازم است که شرکتهای هواپیمایی معمولاً آن را روی برگهای با حاشیه هاشور قرمز میخواهند. قاعدهها در دستورالعملهای فنی ایکائو (ICAO Technical Instructions، بخش ۵، فصل ۴) و راهنمای کالای خطرناک یاتا (IATA DGR، بخش ۸) آمده است. متن این دو مرجع حق نشر دارد و توضیحهای ما به زبان خودمان است. فرم زیر، فرم رسمی خالی یاتا (نسخه ستونی) است که با یک نمونه ساختگی پر کردهایم: یک جعبه باتری لیتیومیون همراه تجهیزات (UN 3481، دستورالعمل بستهبندی 966) از فرودگاه امام خمینی به دبی.

تفاوتهای مهم هوایی با دریا: محدودیت هواپیما (فقط باری یا مسافری و باری) باید علامت بخورد؛ برای هر ردیف «دستورالعمل بستهبندی» هوایی نوشته میشود؛ مقدار هر بسته در هوا سقف سختتری دارد؛ و فرستنده با امضا تأیید میکند که میداند اظهار نادرست مجازات قانونی دارد. اظهارنامه هوایی را فقط کسی میتواند امضا کند که دوره آموزشی کالای خطرناک هوایی را گذرانده باشد. نمونه رایج: باتری لیتیومی، عطر و رنگ اغلب در محمولههای هوایی از چین و امارات به ایران دیده میشوند و نقص اظهارنامه یکی از دلایل رایج نگه داشتن بار در فرودگاه مبدأ است. پیش از رزرو، از شرکت هواپیمایی بپرسید آن کالا را در آن مسیر میپذیرد یا نه.
دستورالعمل کتبی راننده (ADR 5.4.3)
«دستورالعمل کتبی» (Instructions in writing) یک برگه چهارصفحهای با الگوی ثابت سازمان ملل است که به راننده و خدمه کامیون میگوید اگر تصادف یا نشتی رخ داد، چه کنند: ترمز دستی، خاموش کردن موتور، دوری از منبع جرقه و سیگار، خبر دادن به امدادگران، پوشیدن جلیقه، قرار دادن علائم هشدار، ماندن در جهت باد، دست نزدن به مایع ریختهشده، و اینکه آتش محفظه بار را خودشان خاموش نکنند. صفحههای بعد برای هر برچسب خطر توضیح کوتاه میدهد و فهرست تجهیزات لازم کامیون را میآورد.
- چه کسی میدهد: حملکننده (شرکت حمل)، نه فرستنده. حملکننده باید پیش از شروع سفر آن را به زبانی که هر عضو خدمه بخواند و بفهمد، به آنها بدهد و مطمئن شود که میتوانند آن را اجرا کنند (ADR 5.4.3.2 و 1.4.2.2.6).
- کجا باشد: در کابین راننده و در دسترس (ADR 5.4.3.1 و 8.1.2.1 (b)).
- کی لازم است: در هر حمل کالای خطرناک که ADR سند حمل میخواهد. استثناها: محمولههای کوچک زیر سقف جدول 1.1.3.6.3 (بند 1.1.3.6.2 بخش 5.4.3 را برای آنها لازم نمیداند) و کالای بستهبندیشده بهصورت مقادیر محدود.
- شکل آن: شکل و محتوای آن باید با الگوی چهارصفحهای ADR یکسان باشد (5.4.3.4) و کشورهای عضو ترجمه رسمی خود را به دبیرخانه کمیسیون اقتصادی اروپا میدهند (5.4.3.5). پیش از حرکت، خدمه باید بدانند چه کالایی بار زدهاند و دستورالعمل را برای آن مرور کنند (5.4.3.3).
ترجمه کامل فارسی دستورالعمل کتبی، دوزبانه و قابل چاپ در اندازه A4، در صفحه دستورالعمل کتبی ADR به فارسی آمده است. نسخه موبایلی که بدون اینترنت هم باز میشود، همراه شمارههای اضطراری و فهرست تجهیزات، در کارت جیبی راننده است. این ترجمه غیررسمی است و برای آموزش و کمک به راننده ایرانی منتشر شده؛ در حمل بینالمللی نسخه رسمی به زبانی که خدمه میفهمند باید در کابین باشد.
مراحل آماده کردن اسناد یک محموله کالای خطرناک
- طبقهبندی: شماره UN، نام حمل، کلاس و گروه بستهبندی را از بخش ۱۴ برگه MSDS (SDS) بخوانید و با جدول A مقایسه کنید. اگر SDS قدیمی است یا با فرمول کالا نمیخواند، از سازنده نسخه تازه بخواهید.
- بستهبندی و برچسب: بسته UN مناسب گروه بستهبندی، علامت UN روی بسته، برچسب اصلی و فرعی، و برای دریا علامت آلاینده دریایی در صورت نیاز.
- سند حمل یا فرم چندوجهی: شرح پنججزئی به ترتیب، تعداد و نوع بسته، مقدار کل، فرستنده و گیرنده؛ در جاده کد تونل، در دریا نقطه اشتعال و EmS.
- امضای اظهارنامه: برای دریا و هوا، امضا و تاریخ فرستنده یا نماینده آموزشدیده او.
- گواهی بارگیری: پس از چیدن کانتینر، به امضای کسی که بارگیری را انجام داده یا نظارت کرده است.
- رزرو و تأیید خط: خط کشتیرانی یا هواپیمایی پیش از پذیرش، اظهارنامه را بررسی میکند. در رویه رایج بنادر ایران، بدون تأیید کالای خطرناک خط و پایانه، کانتینر به محوطه پذیرفته نمیشود.
- کابین راننده: سند حمل، دستورالعمل کتبی، کارت شناسایی عکسدار خدمه و در صورت لزوم گواهی آموزش راننده و گواهی تأیید وسیله (ADR 8.1.2.1 و 8.1.2.2).
- نگهداری: رونوشت همه اسناد دستکم سه ماه.
در واردات مواد شیمیایی، گمرک و مراجع صدور مجوز معمولاً همین اسناد را همراه برگه SDS میخواهند و شرح کالا در اظهارنامه گمرکی باید با شرح کالای خطرناک در بارنامه یکی باشد. پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید چه مدارکی لازم است. خدمات ترخیص کالای شیمیایی گروه را در ترخیص کالا: مواد شیمیایی و مواد اولیه و نقش ترخیصکار را در کارگزار گمرکی کیست ببینید.
خطر از دید صاحب کالا
مسئولیت درستی اسناد با فرستنده است: ADR بند 1.4.2.1.1 (a) و (b) فرستنده را موظف به طبقهبندی درست و دادن اطلاعات و اسناد به حملکننده میکند و مقررات نمونه بند 5.4.1.6.1 میگوید اظهارنامه را فرستنده امضا و تاریخگذاری میکند. اگر فرستنده کار را به فورواردر یا بستهبند بسپارد، باز هم باید مطمئن شود محموله با مقررات میخواند (ADR 1.4.2.1.2).
- نام حمل نادرست: نوشتن نام تجاری یا «مواد شیمیایی» به جای نام رسمی. نتیجه: رد اظهارنامه در خط کشتیرانی، جاماندن کانتینر از کشتی، هزینه انبارداری و دموراژ، و اگر نام اشتباه به کلاس اشتباه برسد، جداسازی نادرست در کشتی. چه چیزی را بررسی کنید: نام دقیق ستون (2) جدول A برای شماره UN کالا. چه کسی پول میدهد: صاحب کالا.
- امضای جاافتاده: اظهارنامه دریایی و هوایی بدون امضا و تاریخ فرستنده (مقررات نمونه 5.4.1.6.1) یا گواهی بارگیری بدون نام امضاکننده (5.4.2.2) پذیرفته نمیشود. نتیجه: رزرو لغو میشود یا بار تا رسیدن نسخه درست میماند.
- SDS قدیمی: برگهای که سالها پیش نوشته شده یا با فرمول فعلی کالا نمیخواند، طبقهبندی بخش ۱۴ را زیر سؤال میبرد. خطوط و پایانهها در رویه رایج نسخه بهروز میخواهند. هزینه آزمایش دوباره و تأخیر با صاحب کالاست.
- کالای خطرناکِ اظهارنشده: بدترین حالت. طبق قواعد لاهه (ماده ۴ بند ۶) فرستندهای که کالای قابل اشتعال، منفجره یا خطرناک را بدون اطلاع حملکننده بار زده، مسئول همه خسارتها و هزینههای مستقیم و غیرمستقیم ناشی از آن است و حملکننده میتواند کالا را پیش از تخلیه در هر جا پیاده، نابود یا بیاثر کند. قانون دریایی ایران همین حق حملکننده را در ماده ۵۵ بند ۶ آورده و در ماده ۵۴ بند ۵ فرستنده را مسئول درستی اظهاراتش و جبران خسارت حملکننده میداند. در آتشسوزی کشتی این یعنی خسارت به کشتی و کالای دیگران، سهم در خسارت مشترک دریایی، بهعلاوه جریمههای اظهار نادرست خطوط کشتیرانی و مجازاتهای قانون کشورهای مسیر. در جاده هم ADR بند 1.4.2.2.4 به حملکنندهای که فرستنده خطرناک بودن کالا را به او نگفته، اجازه میدهد با کمک مرجع صلاحیتدار کالا را تخلیه، نابود یا بیخطر کند.
بیمه باربری از طریق بیمهگران همکار گروه تنظیم میشود؛ بیمهگر معمولاً خسارت ناشی از اظهار نادرست خود بیمهگذار را نمیپردازد. شرایط را پیش از حمل در بیمهنامه بخوانید و برای ادعای خسارت ادعای خسارت کالا را ببینید.
گروه ایران لجستیک چه کمکی میکند
ما پیش از رزرو، شرح کالای خطرناک را از روی SDS و جدول A بررسی میکنیم، فرم چندوجهی یا فرم اختصاصی خط را با صاحب کالا پر میکنیم، گواهی بارگیری را پس از بازدید چیدمان کانتینر هماهنگ میکنیم و در حمل جادهای به ترکیه و اروپا از حملکنندگانی استفاده میکنیم که دستورالعمل کتبی و تجهیزات کامیون را دارند. امضای اظهارنامه و مسئولیت اطلاعات کالا با صاحب کالا میماند؛ کار ما این است که اشتباه پیش از بندر پیدا شود، نه بعد از آن. برای مشاوره با کارشناس ما در واتساپ یا تلفن تماس بگیرید.
پرسشهای رایج
DGD یا اظهارنامه کالای خطرناک را چه کسی امضا میکند؟
فرستنده کالا یا نماینده آموزشدیده او (مقررات نمونه بند 5.4.1.6.1). فورواردر فقط وقتی امضا میکند که به نام فرستنده عمل کند؛ در این حالت هم باید اطلاعات کالا را کتبی از صاحب کالا گرفته باشد و مسئولیت درستی اطلاعات در عمل به صاحب کالا برمیگردد. در هوا امضاکننده باید دوره کالای خطرناک هوایی را گذرانده باشد.
ترتیب نوشتن شرح کالای خطرناک چیست؟
شماره UN، نام حمل رسمی، کلاس اصلی، خطر فرعی در پرانتز، گروه بستهبندی؛ در جاده کد تونل هم در پرانتز به آخر اضافه میشود. نمونه: UN 1230 METHANOL, 3 (6.1), II, (D/E). هیچ نوشته دیگری نباید میان این اجزا بیاید (مقررات نمونه 5.4.1.4.2، ADR 5.4.1.1.1).
فرم IMO یا فرم چندوجهی کالای خطرناک اجباری است؟
شکل خاصی اجباری نیست؛ هر سندی که همه اطلاعات لازم را داشته باشد پذیرفته میشود (5.4.1.2.1). ولی فرم چندوجهی سازمان ملل (ADR و IMDG بند 5.4.5؛ مقررات نمونه شکل 5.4.1) الگوی رایج است و بسیاری از خطوط کشتیرانی فرم خود را بر همین اساس ساختهاند. پیش از رزرو بپرسید خط کدام فرم را میخواهد.
گواهی بارگیری کانتینر را چه کسی میدهد؟
کسی که کانتینر را بارگیری کرده یا مسئول بارگیری بوده است (مقررات نمونه 5.4.2.1). این گواهی فقط برای سفر دریایی لازم است و برای مخزن (تانک) لازم نیست. اگر در انبار فرستنده بارگیری میشود، مسئول انبار امضا میکند و اگر در انبار فورواردر، همان شرکت.
دستورالعمل کتبی ADR را راننده از کجا بیاورد؟
حملکننده (شرکت حمل) باید پیش از سفر آن را به زبانی که راننده میفهمد بدهد (ADR 5.4.3.2) و در کابین نگه داشته شود. ترجمه فارسی غیررسمی آن برای آموزش در صفحه دستورالعمل کتبی ADR به فارسی و کارت جیبی راننده آمده است.
اگر کالای خطرناک را عادی اظهار کنم چه میشود؟
حملکننده دریایی میتواند کالا را پیاده یا نابود کند بدون آنکه غرامتی بدهد، و فرستنده مسئول همه خسارتها و هزینههای ناشی از آن است (قواعد لاهه ماده 4 بند 6؛ قانون دریایی ایران ماده 55 بند 6 و ماده 54 بند 5). در آتشسوزی کشتی این خسارت میتواند از ارزش خود کالا بسیار بیشتر شود. جریمههای اظهار نادرست خطوط و مجازات کشورهای مسیر هم اضافه میشود.
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
این صفحه بخشی از دوره جامع کالای خطرناک است: جلسه ۱۶: علامتها: مقدار محدود (LQ)، مقدار استثنا (EQ)، زیانآور برای محیط زیست، باتری، دمای بالا، فومیگاسیون، جلسه ۱۷: اسناد: سند حمل، فرم چندوجهی، گواهی بارگیری کانتینر، اظهارنامه هوایی، دستورالعمل کتبی. در هر جلسه خلاصه، تمرین و آزمونک هم هست.
منابع
- UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations, 24th revised edition (2025), ST/SG/AC.10/1/Rev.24، جلد ۲، فصل 5.4: بندهای 5.4.1.1 تا 5.4.1.6، 5.4.2، 5.4.3، 5.4.4 و شکل 5.4.1 (فرم چندوجهی) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ADR 2025 (UNECE)، ECE/TRANS/352، بندهای 1.1.3.6.2، 1.4.2.1، 1.4.2.2.6، 3.4.1، جدول A (ردیف UN 1230)، 5.4.1.1.1، 5.4.1.1.3.1، 5.4.1.4.1، 5.4.2، 5.4.3، 5.4.4، 5.4.5 و 8.1.2 (لازمالاجرا از ۱ ژانویه ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UNECE: ترجمههای رسمی دستورالعمل کتبی ADR به زبانهای کشورهای عضو (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- BAM Dangerous Goods Database: UN 1230 Methanol، IMDG Code Amdt. 42-24 (کلاس 3، خطر فرعی 6.1، گروه II، EmS F-E, S-D) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IMO: کد IMDG و راهنمای EmS (فقط نام و شماره بخش) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- ICAO: Annex 18 و Technical Instructions for the Safe Transport of Dangerous Goods by Air، بخش ۵ (فقط نام و شماره بخش) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IATA: Dangerous Goods Regulations، بخش ۸ اسناد (فقط نام و شماره بخش) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IATA: Shipper's Declaration for Dangerous Goods، فرم رسمی خالی (نسخه ستونی، قابل پر کردن) (دریافت ۲۸ آبان ۱۴۰۵)
- NIOSH Pocket Guide: Methyl alcohol (نقطه اشتعال ۵۲ درجه فارنهایت، حدود ۱۱ درجه سانتیگراد) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- International Convention for the Unification of Certain Rules of Law relating to Bills of Lading (Hague Rules)، ۱۹۲۴، ماده ۴ بند ۶ (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- قانون دریایی ایران مصوب ۱۳۴۳/۰۶/۲۹، ماده ۵۴ بند ۵ و ماده ۵۵ بند ۶ (سامانه ملی قوانین) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
← کالای خطرناک: همه کلاسها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · MSDS (SDS) چیست · جداسازی و بارگیری مختلط کالای خطرناک · وظایف هر طرف در حمل کالای خطرناک · برچسب کالای خطرناک و پلاک نارنجی · بستهبندی UN · UN 1230 متانول · بارنامه دریایی · ایمنی کانتینر