خدمات لجستیک ایرانIRAN LOGISTICS SERVICES
ENRUFA

دوره جامع کالای خطرناک · ماژول A: مبانی

جلسه ۱: کالای خطرناک چیست؛ کتاب نارنجی و نقشه مقررات (ADR، RID، IMDG، ICAO/IATA) و وضعیت ایران

در این جلسه: بگویید چه کالایی «کالای خطرناک» است و دو راه ورود یک کالا به این دسته را توضیح دهید و…

مدت مطالعه: حدود ۴۰ دقیقهپیش‌نیاز: نداردمسیرها: صاحب کالا و بازرگان، راننده و شرکت حمل جاده‌ای، فورواردر و ترخیص‌کار

اهداف یادگیری

  • پس از این جلسه می‌توانید بگویید چه کالایی «کالای خطرناک» است و دو راه ورود یک کالا به این دسته را توضیح دهید.
  • پس از این جلسه می‌توانید کتاب نارنجی سازمان ملل را معرفی کنید و بگویید چرا شماره UN و کلاس یک کالا در همه مدهای حمل یکی است.
  • پس از این جلسه می‌توانید برای جاده، ریل، دریا و هوا نام مقررات بین‌المللی هر کدام (ADR، RID، IMDG، ICAO TI و IATA DGR) را بگویید.
  • پس از این جلسه می‌توانید وضعیت ایران را شرح دهید: عضو نبودن در ADR، آیین‌نامه داخلی ۱۳۸۰ و عضویت در COTIF، IMO و ICAO.
  • پس از این جلسه می‌توانید کالاهای روزمره‌ای مثل عطر، رنگ، اسپری و باتری را که در حمل خطرناک‌اند تشخیص دهید.

بخوانید

این بخش‌ها را به ترتیب بخوانید. هر پیوندی را که باز کنید، علامت می‌خورد.

  1. کالای خطرناک چیست: تعریف، کتاب نارنجی و جدول مقررات هر مد حملتعریف، دو راه ورود به فهرست، کالاهای روزمره خطرناک، درخت کتاب نارنجی و جدول «کدام مقررات برای کدام مد حمل» با وضعیت ایران همین‌جاست.
  2. ۹ کلاس در یک نگاهنقشه کلی ۹ کلاس را ببینید؛ جلسه‌های ۵ تا ۱۳ هر کلاس را جدا باز می‌کنند.
  3. کشورهای همسایه عضو ADRببینید کدام کشورهای مسیر ما عضو ADR هستند و از مرز به بعد چه چیزی عوض می‌شود.
  4. حادثه قطار نیشابور ۱۳۸۲نشان می‌دهد چرا طبقه‌بندی‌نشدن بار و کنار هم گذاشتن کالای ناسازگار چه هزینه‌ای دارد.

خلاصه جلسه

کالای خطرناک هر ماده یا شیئی است که در جابه‌جایی می‌تواند به انسان، محیط زیست، وسیله حمل یا بار دیگران آسیب بزند: آتش بگیرد، منفجر شود، گاز سمی پخش کند، پوست و فلز را بخورد، پرتو بدهد یا آب و خاک را آلوده کند. ملاک «شیمیایی بودن» نیست؛ عطر، رنگ، اسپری، باتری اسیدی خودرو و حتی گوشی و لپ‌تاپ با باتری لیتیوم‌یون هم در حمل بین‌المللی کالای خطرناک به حساب می‌آیند.

یک کالا از دو راه وارد این دسته می‌شود: یا نامش با یک شماره چهاررقمی در فهرست کالاهای خطرناک سازمان ملل آمده است (مثل بنزین با UN 1203)، یا نامش در فهرست نیست ولی با معیار یکی از ۹ کلاس جور درمی‌آید و زیر یک ردیف عمومی یا n.o.s. مثل UN 1993 حمل می‌شود. پس نبودن نام در فهرست، دلیل بی‌خطر بودن نیست.

ریشه همه مقررات یک کتاب است: کتاب نارنجی سازمان ملل (UN Model Regulations) که هر دو سال یک بار بازنگری می‌شود و ویرایش جاری آن بیست‌وچهارم (۲۰۲۵) است. این کتاب خودش الزام‌آور نیست؛ الگویی است که هر مد حمل آن را به مقررات الزام‌آور خودش تبدیل می‌کند و نکته‌های مخصوص همان مد را به آن می‌افزاید:

  • جاده: ADR، موافقت‌نامه‌ای زیر نظر کمیسیون اقتصادی اروپا؛
  • ریل: RID، پیوست C کنوانسیون COTIF؛
  • دریا: کد IMDG سازمان بین‌المللی دریانوردی که از راه فصل VII کنوانسیون SOLAS الزامی است؛
  • هوا: دستورالعمل فنی ICAO و مقررات IATA DGR که ایرلاین‌ها به کار می‌برند.

نتیجه عملی این ساختار آن است که شماره UN، کلاس و گروه بسته‌بندی یک کالا در جاده، ریل، دریا و هوا تقریباً همیشه یکی است؛ آنچه فرق می‌کند مقدار مجاز، نوع بسته‌بندی و محدودیت‌های هر مد است. کسی که یک بار طبقه‌بندی کالایش را درست انجام دهد، در هر مسیر از همان داده استفاده می‌کند.

وضعیت ایران: ایران عضو ADR نیست، ولی کشورهای مسیر ما مثل ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و روسیه عضوند؛ پس کامیونی که از بازرگان یا آستارا بار خطرناک می‌برد، از مرز به بعد باید کاملاً طبق ADR باشد. در جاده‌های داخل کشور «آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک» مصوب اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران حاکم است. ایران از مهر ۱۳۶۴ عضو COTIF است و در حمل ریلی بین‌المللی RID اجرا می‌شود؛ عضو IMO و ICAO هم هست، پس خطوط کشتیرانی، بنادر و فرودگاه‌ها مقررات دریایی و هوایی را اجرا می‌کنند.

این جلسه نقشه راه دوره است. در جلسه‌های بعد یاد می‌گیریم کالا را طبقه‌بندی کنیم، برگه SDS را بخوانیم و بدانیم هر طرف زنجیره حمل چه وظیفه‌ای دارد. دو نکته را از همین حالا به خاطر بسپارید: مسئولیت طبقه‌بندی و اظهار با فرستنده است، و ویرایش مقررات مرتب عوض می‌شود؛ پیش از هر محموله، ویرایش معتبر را دوباره بررسی کنید.

واژه‌های کلیدی

فارسیانگلیسیکوته‌نوشت
کالای خطرناکDangerous GoodsDG
کتاب نارنجی؛ مقررات نمونه سازمان مللUN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations (Orange Book)
موافقت‌نامه اروپایی حمل بین‌المللی جاده‌ای کالاهای خطرناکEuropean Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by RoadADR
مقررات حمل ریلی بین‌المللی کالاهای خطرناکRegulations concerning the International Carriage of Dangerous Goods by RailRID
کد بین‌المللی دریایی کالاهای خطرناکInternational Maritime Dangerous Goods CodeIMDG
دستورالعمل فنی ایکائوICAO Technical Instructions (Doc 9284)ICAO TI
مقررات کالای خطرناک یاتاIATA Dangerous Goods RegulationsIATA DGR
سامانه جهانی هماهنگ طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی (کتاب بنفش)Globally Harmonized System of Classification and Labelling of ChemicalsGHS
جای دیگری مشخص نشده (ردیف عمومی)Not otherwise specifiedn.o.s.

تمرین عملی

بخش اول. برای هر کالای زیر بگویید در حمل بین‌المللی کالای خطرناک است یا نه، و اگر هست، شماره UN و کلاسی را که صفحه «کالای خطرناک چیست» برای آن آورده بنویسید:

  1. ادکلن
  2. کاشی سرامیکی
  3. اسپری رنگ (آئروسل)
  4. باتری اسیدی خودرو
  5. لپ‌تاپ با باتری لیتیوم‌یون
  6. چسب حلال‌دار

بخش دوم. کامیونی با بشکه‌های رنگ از تهران، از راه مرز بازرگان، به استانبول می‌رود. در هر بخش مسیر کدام مقررات حاکم است؟

پاسخ
  1. ادکلن: خطرناک؛ UN 1266، کلاس ۳ (مایع قابل اشتعال).
  2. کاشی سرامیکی: کالای خطرناک نیست؛ نه نامش در فهرست است و نه معیار هیچ کلاسی را دارد.
  3. اسپری: خطرناک؛ UN 1950، کلاس ۲ (گاز).
  4. باتری اسیدی خودرو: خطرناک؛ UN 2794، کلاس ۸ (خورنده).
  5. لپ‌تاپ با باتری لیتیوم‌یون: خطرناک؛ UN 3481، کلاس ۹.
  6. چسب حلال‌دار: خطرناک؛ UN 1133، کلاس ۳.

بخش دوم: از تهران تا مرز بازرگان «آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک» (۱۳۸۰) حاکم است؛ از مرز ترکیه تا استانبول ADR، یعنی برچسب و پلاک نارنجی، سند حمل، تجهیزات کامیون و گواهی آموزش راننده طبق ADR. طبقه‌بندی قطعی هر کالا با برگه SDS سازنده و مسئولیت فرستنده است.

آزمونک جلسه

۱. «کتاب نارنجی» که همه مقررات حمل کالای خطرناک از آن ساخته شده‌اند، کدام سند است؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: الف) توصیه‌های حمل کالاهای خطرناک سازمان ملل، مقررات نمونه (UN Model Regulations). نام کامل کتاب نارنجی «توصیه‌های حمل کالاهای خطرناک، مقررات نمونه» سازمان ملل است و به خاطر جلد نارنجی‌اش این نام را گرفته است. IMDG، ADR و ICAO TI مقررات مدهای حمل‌اند که از روی همین الگو ساخته شده‌اند. منبع

۲. کتاب نارنجی سازمان ملل به‌تنهایی چه جایگاهی دارد؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: ج) الگویی است که هر مد حمل آن را در مقررات الزام‌آور خودش می‌آورد. کتاب نارنجی به‌تنهایی قانون نیست و «الگو» است؛ هر مد حمل آن را به مقررات الزام‌آور خودش تبدیل می‌کند و نکته‌های مخصوص همان مد را به آن می‌افزاید. منبع

۳. مقررات بین‌المللی حمل جاده‌ای کالای خطرناک کدام است؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: ب) ADR. در جدول «کدام مقررات برای کدام مد حمل»، جاده با ADR، ریل با RID، دریا با کد IMDG و هوا با دستورالعمل فنی ICAO و مقررات IATA DGR آمده است. منبع

۴. وضعیت ایران در موافقت‌نامه ADR (تا آبان ۱۴۰۵) کدام است؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: د) ایران عضو نیست، ولی ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و روسیه عضوند. در فهرست رسمی اعضای ADR در سازمان ملل ایران نیست، ولی چند کشور مسیر و همسایه، از جمله ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و روسیه، عضوند؛ پس کامیون ایرانی از مرز به بعد باید ADR را رعایت کند. منبع

۵. در جاده‌های داخل ایران حمل مواد خطرناک تابع کدام مقرره است؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: الف) آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک، مصوب ۱۳۸۰ هیئت وزیران. چون ایران عضو ADR نیست، قانون داخلی در جاده‌های ایران حاکم است: «آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک» مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران با اصلاحات بعدی. منبع

۶. در بازار به کالای خطرناک در حمل دریایی «کالای IMO» می‌گویند. چرا؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: ج) چون کد IMDG را سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) منتشر می‌کند. «کالای IMO» نام بازاری کالای خطرناک در حمل دریایی است، چون کد IMDG را سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) منتشر می‌کند؛ در عمل همان کالای خطرناک با شماره UN، کلاس و گروه بسته‌بندی است. منبع

۷. لپ‌تاپ یا گوشی با باتری لیتیوم‌یون در حمل بین‌المللی چه وضعی دارد؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: ب) کالای خطرناک کلاس ۹ با شماره UN 3481 است. در فهرست کالاهای روزمره خطرناک، لپ‌تاپ و گوشی با باتری لیتیوم‌یون با UN 3481 در کلاس ۹ آمده‌اند. UN 1266 مربوط به عطر و UN 2794 مربوط به باتری اسیدی خودرو است. منبع

۸. درباره شماره کلاس‌های کالای خطرناک (۱ تا ۹) کدام جمله درست است؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: د) شماره کلاس فقط برای دسته‌بندی است و ترتیب خطر را نشان نمی‌دهد. شماره کلاس ترتیب خطر نیست؛ کلاس ۹ «کم‌خطرترین» نیست و باتری لیتیومی یکی از علت‌های اصلی آتش‌سوزی در حمل است. شماره فقط نوع خطر را دسته‌بندی می‌کند. منبع

۹. نام یک مایع در فهرست سازمان ملل نیست، ولی آزمون نشان می‌دهد نقطه اشتعالش زیر ۶۰ درجه است. این کالا چگونه حمل می‌شود؟ (متوسط)
پاسخ و توضیح

پاسخ: الف) زیر یک ردیف عمومی «n.o.s.» مثل UN 1993 «مایع قابل اشتعال، n.o.s.». کالا از دو راه خطرناک می‌شود: نامش در فهرست باشد یا با معیار یک کلاس جور دربیاید. در حالت دوم زیر یک ردیف عمومی n.o.s. حمل می‌شود، مانند UN 1993 مایع قابل اشتعال، n.o.s. منبع

۱۰. بار واگن‌های قطاری که در ۲۹ بهمن ۱۳۸۲ نزدیک نیشابور منفجر شد چه بود؟ (آسان)
پاسخ و توضیح

پاسخ: ج) گوگرد، سوخت، کود شیمیایی و پنبه. ۵۱ واگن حامل گوگرد، سوخت، کود شیمیایی و پنبه رها شدند، از ریل خارج شدند و آتش گرفتند؛ یکی از درس‌های این حادثه کنار هم بودن بار ناسازگار و رفتار نکردن با آن مثل کالای خطرناک بود. منبع

آزمونک تمرینی است: هر چند بار خواستید تکرار کنید. نمره قبولی ۷۰٪؛ بهترین نمره شما نگه داشته می‌شود.

مهمان هستید؟ پیشرفت، نمره، نشانه و یادداشت فعلاً فقط در همین مرورگر نگه داشته می‌شود؛ با عضویت رایگان آن را در حساب خود نگه دارید.

این دوره و گواهی پایان آن آموزشی است و جایگزین گواهینامه رسمی راننده ADR، گواهی آموزش IMDG/IATA یا هیچ مجوز قانونی نیست. برای حمل واقعی، متن رسمی مقررات و دستور مرجع صالح ملاک است.

بازبینی: آبان ۱۴۰۵

ترخیص کالا در این گمرک را به ما بسپارید

درخواست مشاوره و استعلام