۹ کلاس در یک نگاهنقشه کلی ۹ کلاس را ببینید؛ جلسههای ۵ تا ۱۳ هر کلاس را جدا باز میکنند.
کشورهای همسایه عضو ADRببینید کدام کشورهای مسیر ما عضو ADR هستند و از مرز به بعد چه چیزی عوض میشود.
حادثه قطار نیشابور ۱۳۸۲نشان میدهد چرا طبقهبندینشدن بار و کنار هم گذاشتن کالای ناسازگار چه هزینهای دارد.
خلاصه جلسه
کالای خطرناک هر ماده یا شیئی است که در جابهجایی میتواند به انسان، محیط زیست، وسیله حمل یا بار دیگران آسیب بزند: آتش بگیرد، منفجر شود، گاز سمی پخش کند، پوست و فلز را بخورد، پرتو بدهد یا آب و خاک را آلوده کند. ملاک «شیمیایی بودن» نیست؛ عطر، رنگ، اسپری، باتری اسیدی خودرو و حتی گوشی و لپتاپ با باتری لیتیومیون هم در حمل بینالمللی کالای خطرناک به حساب میآیند.
یک کالا از دو راه وارد این دسته میشود: یا نامش با یک شماره چهاررقمی در فهرست کالاهای خطرناک سازمان ملل آمده است (مثل بنزین با UN 1203)، یا نامش در فهرست نیست ولی با معیار یکی از ۹ کلاس جور درمیآید و زیر یک ردیف عمومی یا n.o.s. مثل UN 1993 حمل میشود. پس نبودن نام در فهرست، دلیل بیخطر بودن نیست.
ریشه همه مقررات یک کتاب است: کتاب نارنجی سازمان ملل (UN Model Regulations) که هر دو سال یک بار بازنگری میشود و ویرایش جاری آن بیستوچهارم (۲۰۲۵) است. این کتاب خودش الزامآور نیست؛ الگویی است که هر مد حمل آن را به مقررات الزامآور خودش تبدیل میکند و نکتههای مخصوص همان مد را به آن میافزاید:
جاده: ADR، موافقتنامهای زیر نظر کمیسیون اقتصادی اروپا؛
ریل: RID، پیوست C کنوانسیون COTIF؛
دریا: کد IMDG سازمان بینالمللی دریانوردی که از راه فصل VII کنوانسیون SOLAS الزامی است؛
هوا: دستورالعمل فنی ICAO و مقررات IATA DGR که ایرلاینها به کار میبرند.
نتیجه عملی این ساختار آن است که شماره UN، کلاس و گروه بستهبندی یک کالا در جاده، ریل، دریا و هوا تقریباً همیشه یکی است؛ آنچه فرق میکند مقدار مجاز، نوع بستهبندی و محدودیتهای هر مد است. کسی که یک بار طبقهبندی کالایش را درست انجام دهد، در هر مسیر از همان داده استفاده میکند.
وضعیت ایران: ایران عضو ADR نیست، ولی کشورهای مسیر ما مثل ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و روسیه عضوند؛ پس کامیونی که از بازرگان یا آستارا بار خطرناک میبرد، از مرز به بعد باید کاملاً طبق ADR باشد. در جادههای داخل کشور «آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک» مصوب اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران حاکم است. ایران از مهر ۱۳۶۴ عضو COTIF است و در حمل ریلی بینالمللی RID اجرا میشود؛ عضو IMO و ICAO هم هست، پس خطوط کشتیرانی، بنادر و فرودگاهها مقررات دریایی و هوایی را اجرا میکنند.
این جلسه نقشه راه دوره است. در جلسههای بعد یاد میگیریم کالا را طبقهبندی کنیم، برگه SDS را بخوانیم و بدانیم هر طرف زنجیره حمل چه وظیفهای دارد. دو نکته را از همین حالا به خاطر بسپارید: مسئولیت طبقهبندی و اظهار با فرستنده است، و ویرایش مقررات مرتب عوض میشود؛ پیش از هر محموله، ویرایش معتبر را دوباره بررسی کنید.
واژههای کلیدی
فارسی
انگلیسی
کوتهنوشت
کالای خطرناک
Dangerous Goods
DG
کتاب نارنجی؛ مقررات نمونه سازمان ملل
UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations (Orange Book)
موافقتنامه اروپایی حمل بینالمللی جادهای کالاهای خطرناک
European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road
ADR
مقررات حمل ریلی بینالمللی کالاهای خطرناک
Regulations concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Rail
RID
کد بینالمللی دریایی کالاهای خطرناک
International Maritime Dangerous Goods Code
IMDG
دستورالعمل فنی ایکائو
ICAO Technical Instructions (Doc 9284)
ICAO TI
مقررات کالای خطرناک یاتا
IATA Dangerous Goods Regulations
IATA DGR
سامانه جهانی هماهنگ طبقهبندی و برچسبگذاری مواد شیمیایی (کتاب بنفش)
Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals
GHS
جای دیگری مشخص نشده (ردیف عمومی)
Not otherwise specified
n.o.s.
تمرین عملی
بخش اول. برای هر کالای زیر بگویید در حمل بینالمللی کالای خطرناک است یا نه، و اگر هست، شماره UN و کلاسی را که صفحه «کالای خطرناک چیست» برای آن آورده بنویسید:
ادکلن
کاشی سرامیکی
اسپری رنگ (آئروسل)
باتری اسیدی خودرو
لپتاپ با باتری لیتیومیون
چسب حلالدار
بخش دوم. کامیونی با بشکههای رنگ از تهران، از راه مرز بازرگان، به استانبول میرود. در هر بخش مسیر کدام مقررات حاکم است؟
پاسخ
ادکلن: خطرناک؛ UN 1266، کلاس ۳ (مایع قابل اشتعال).
کاشی سرامیکی: کالای خطرناک نیست؛ نه نامش در فهرست است و نه معیار هیچ کلاسی را دارد.
اسپری: خطرناک؛ UN 1950، کلاس ۲ (گاز).
باتری اسیدی خودرو: خطرناک؛ UN 2794، کلاس ۸ (خورنده).
لپتاپ با باتری لیتیومیون: خطرناک؛ UN 3481، کلاس ۹.
چسب حلالدار: خطرناک؛ UN 1133، کلاس ۳.
بخش دوم: از تهران تا مرز بازرگان «آییننامه اجرایی حمل و نقل جادهای مواد خطرناک» (۱۳۸۰) حاکم است؛ از مرز ترکیه تا استانبول ADR، یعنی برچسب و پلاک نارنجی، سند حمل، تجهیزات کامیون و گواهی آموزش راننده طبق ADR. طبقهبندی قطعی هر کالا با برگه SDS سازنده و مسئولیت فرستنده است.
آزمونک جلسه
آزمونک تمرینی است: هر چند بار خواستید تکرار کنید. نمره قبولی ۷۰٪؛ بهترین نمره شما نگه داشته میشود.
مهمان هستید؟ پیشرفت، نمره، نشانه و یادداشت فعلاً فقط در همین مرورگر نگه داشته میشود؛ با عضویت رایگان آن را در حساب خود نگه دارید.
این دوره و گواهی پایان آن آموزشی است و جایگزین گواهینامه رسمی راننده ADR، گواهی آموزش IMDG/IATA یا هیچ مجوز قانونی نیست. برای حمل واقعی، متن رسمی مقررات و دستور مرجع صالح ملاک است.