دانشنامه حمل · کالای خطرناک
وظایف هر طرف در حمل کالای خطرناک
در حمل کالای خطرناک هیچکس بهتنهایی مسئول همهچیز نیست: موافقتنامه ADR کالای خطرناک در فصل 1.4 برای فرستنده، حملکننده، گیرنده، بارگیر، بستهبند، پرکننده، بهرهبردار مخزن و تخلیهکننده فهرست جداگانهای از وظایف نوشته است. ولی نقطه شروع همیشه فرستنده است: او باید کالا را درست طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری و اظهار کند و اگر در این کار کوتاهی کند، هزینه توقف، برگشت بار و خسارت معمولاً به او برمیگردد. در این صفحه متن رسمی هر بند و ترجمه فارسی آن را کنار هم میبینید.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- وظایف و مسئولیتهای طرفهای حمل کالای خطرناک، تعهدات ایمنی شرکتکنندگان، مشاور ایمنی حمل کالای خطرناک
- نام رسمی انگلیسی
- Safety obligations of the participants, Consignor, Carrier, Consignee, Loader, Packer, Filler, Tank-container/portable tank operator, Unloader, Dangerous goods safety adviser
- علامت اختصاری
- ADR 1.4, DGSA, HCDG (high consequence dangerous goods)
- در بازار به آن میگویند
- مسئولیت فرستنده کالای خطرناک، مسئولیت شیپر، شیپر کالای خطرناک، کنسایني، کریر، لودر، مشاور ایمنی ADR، دیجیاسای، سیفتی ادوایزر، مسئول ایمنی کالای خطرناک، آیین نامه حمل مواد خطرناک
وظایف طرفهای حمل کالای خطرناک چیست
«وظایف طرفها» یعنی فهرست کارهایی که هر شرکت در زنجیره حمل کالای خطرناک باید انجام دهد تا بار بدون حادثه از کارخانه به مقصد برسد. موافقتنامه اروپایی حمل بینالمللی جادهای کالاهای خطرناک (ADR) این فهرست را در فصل 1.4 با عنوان Safety obligations of the participants آورده است. در فرهنگ کار ما به این طرفها شیپر، کریر، کنسایني و لودر هم میگویند.
منطق فصل 1.4 ساده است: هر کس فقط کاری را تضمین میکند که در دست خود اوست. فرستنده محتوای بسته را میشناسد، پس طبقهبندی و اظهار با اوست. حملکننده کامیون را میشناسد، پس سلامت وسیله، پلاک نارنجی و تجهیزات با اوست. بارگیر بستهها را در کانتینر میچیند، پس سالم بودن بستهها و رعایت ممنوعیت بارگیری مختلط با اوست.
قاعده کلی: بند 1.4.1
بند 1.4.1.1 میگوید همه طرفها باید به تناسب نوع و اندازه خطرهای قابل پیشبینی، اقدام مناسب کنند تا از خسارت و آسیب جلوگیری شود و اگر لازم شد آثار آن را کم کنند؛ و در هر حال الزامات ADR را در حوزه کار خود رعایت کنند. بند 1.4.1.2 میگوید هر وقت خطر فوری برای ایمنی عمومی پیش بیاید، طرفها باید فوراً خدمات امدادی را خبر کنند و اطلاعات لازم را در اختیارشان بگذارند. پس حتی کسی که نامش در فهرست وظایف نیامده، از این دو تکلیف عمومی معاف نیست.
بند 1.4.1.3 دو نکته مهم دارد: یکی اینکه هر کشور عضو میتواند در قانون داخلی خود وظیفه یک طرف را به طرف دیگری منتقل کند به شرطی که ایمنی کم نشود؛ و دیگری اینکه پیامد حقوقی (کیفری بودن، مسئولیت مدنی و مانند آن) را قانون داخلی هر کشور تعیین میکند، نه ADR. یادداشت ۱ همان بخش هم میگوید چند نقش ممکن است در یک شرکت جمع شود و یک نقش هم ممکن است میان چند شرکت تقسیم شود. یعنی اگر یک کارخانه خودش بستهبندی، بارگیری و ارسال کند، همزمان بستهبند، بارگیر و فرستنده است و وظایف هر سه را دارد.
ADR در ایران و مسیرهای ما
ایران عضو ADR نیست، ولی ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه و چند کشور آسیای مرکزی عضوند؛ پس کامیونی که از بازرگان، آستارا یا نوردوز بار خطرناک میبرد، از مرز به بعد کاملاً تابع ADR است. در جادههای داخل ایران «آییننامه حمل جادهای مواد خطرناک» حاکم است که در ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ در هیئت وزیران تصویب و با شماره 44870/ت22029هـ مورخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۰ ابلاغ شد. مقایسه بند به بند وظایف در این آییننامه با ADR در مرحله بعدی همین مجموعه آموزشی کامل میشود؛ تا آن زمان برای حمل داخلی، پیش از بارگیری از مرجع مربوط (پلیس راه و سازمان راهداری و حملونقل جادهای) بپرسید.
یک محموله نمونه از ابتدا تا انتها
فرض کنید «شرکت نمونه شیمی پارس» در تهران ۸۰ بشکه متانول (UN 1230، کلاس ۳ با خطر فرعی 6.1، گروه بستهبندی II) را با کامیون چادری از راه بازرگان به ترکیه میفرستد. نقشها به این ترتیب پشت سر هم میآیند:
- فرستنده (شرکت نمونه شیمی پارس): طبقهبندی را از روی برگه اطلاعات ایمنی (MSDS) و شماره UN تأیید میکند، بشکه تأییدشده UN میخرد و سند حمل را امضا میکند.
- بستهبند (انبار کارخانه): بشکهها را پر میکند، دربها را میبندد، شماره UN و برچسبهای ۳ و 6.1 را روی هر بشکه میزند (بستهبندی UN، برچسبها).
- بارگیر (همان انبار یا یک انبار طرف قرارداد): بشکه آسیبدیده را کنار میگذارد، بار را میچیند و مهار میکند و ممنوعیت بارگیری مختلط با دیگر کالاها را رعایت میکند.
- حملکننده (شرکت حمل و راننده): مدارک، دو پلاک نارنجی ساده (بدون عدد) جلو و عقب کامیون (ADR بند 5.3.2.1.1؛ پلاک عددی 336/1230 فقط برای تانکر و فله است)، تجهیزات و «دستورالعمل کتبی» را چک میکند و اگر ایرادی ببیند، حرکت نمیکند.
- ترخیصکار در گمرک خروجی: یکی بودن اظهارنامه، اسناد و کالا را کنترل میکند.
- گیرنده در ترکیه: بار را بیدلیل معطل نمیکند و بعد از تخلیه، کارهایی را که ADR بر عهده او گذاشته انجام میدهد.
- تخلیهکننده: پیش از تخلیه کالا را با سند حمل تطبیق میدهد، باقیماندهها را پاک میکند و پس از تمیزکاری، علامتها را برمیدارد.
اگر یک حلقه کوتاهی کند، حلقه بعدی باید جلوی حرکت بار را بگیرد. این «کنترل دوباره» روح فصل 1.4 است.
متن رسمی و ترجمه وظایف هر طرف در ADR
در هر کارت، ستون چپ ترجمه فارسی و ستون راست متن رسمی انگلیسی ADR 2025 است. متن لازمالاجرا در کشورهای عضو، متن رسمی انگلیسی و فرانسوی موافقتنامه است و ترجمه ما غیررسمی و برای فهم بهتر است. زیر هر کارت آمده که اگر آن طرف وظیفهاش را انجام ندهد چه میشود و هزینه معمولاً به چه کسی میرسد.
فرستنده (Consignor · ADR 1.4.2.1)
اگر نکند: بار در بارگیری، مرز یا دروازه بندر رد میشود؛ بستهبندی و برچسبزنی دوباره، انبارداری و دموراژ پیش میآید؛ در کشور مسیر جریمه میشود و در حادثه، ادعای خسارت حملکننده و صاحبان بارهای دیگر به سوی او میآید.
چه کسی پول میدهد: خود فرستنده و در نهایت صاحب کالا؛ اگر فرستنده از طرف ثالث عمل کرده و ثالث اطلاعات غلط داده، فرستنده طبق قرارداد به او رجوع میکند (1.4.2.1.3). اندازه مسئولیت را قانون داخلی تعیین میکند (1.4.1.3).
حملکننده (Carrier · ADR 1.4.2.2)
اگر نکند: توقف کامیون در بازرسی جادهای یا مرز، جریمه حملکننده و راننده، توقیف وسیله تا رفع ایراد (کنترلهای اداری 1.8.1.4)؛ در حادثه، مسئولیت خسارت ناشی از وسیله معیوب، اضافهبار یا نبود تجهیزات.
چه کسی پول میدهد: حملکننده برای وسیله، پلاک، تجهیزات و دستورالعمل کتبی؛ اگر ایراد از اطلاعات غلط فرستنده باشد، حملکننده طبق قرارداد حمل (مثلاً CMR) به فرستنده رجوع میکند.
گیرنده (Consignee · ADR 1.4.2.3)
اگر نکند: کامیون پر از کالای خطرناک بیرون انبار منتظر میماند (خطر ایمنی و امنیتی)؛ کانتینر آلوده یا با پلاکارد بار قبلی برمیگردد و در بندر یا پایانه بعدی متوقف میشود.
چه کسی پول میدهد: گیرنده هزینه انتظار کامیون (توقف) و تمیزکاری یا رفع آلودگی کانتینر را میپردازد؛ در واردات، گیرنده معمولاً همان واردکننده ایرانی است.
بارگیر (Loader · ADR 1.4.3.1)
اگر نکند: بشکه نشتی در کانتینر، آلودگی بارهای دیگر، کانتینر بدون پلاکارد یا با پلاکارد غلط که در بندر برگشت میخورد، و در بدترین حالت واکنش دو کالای ناسازگار در یک کانتینر.
چه کسی پول میدهد: بارگیر برای خطای خود در چیدمان، مهار و پلاکارد؛ در عمل اگر انبار فرستنده بار را چیده، هزینه به صاحب کالا برمیگردد.
بستهبند (Packer · ADR 1.4.3.2)
اگر نکند: بستهبندی نامناسب یا پرشده بیش از حد مجاز نشت میکند؛ بسته بدون شماره UN یا برچسب در انبار بندر یا فرودگاه پذیرفته نمیشود و باید دوباره برچسبزنی شود.
چه کسی پول میدهد: بستهبند برای خطای خود؛ معمولاً بستهبند همان کارخانه یا انبار فرستنده است، پس هزینه به صاحب کالا میرسد.
پرکننده (Filler · ADR 1.4.3.3)
اگر نکند: مخزن بیش از حد پرشده با گرم شدن در مسیر سرریز میکند یا فشار آن بالا میرود؛ ماده اشتباه در مخزن نامناسب واکنش میدهد؛ تانکر با پلاک نارنجی جاافتاده در مرز متوقف میشود.
چه کسی پول میدهد: پرکننده (معمولاً پالایشگاه، کارخانه یا انبار مایعات) برای خطای پرکردن و پلاک؛ هزینه برگشت و تخلیه به همین ترتیب.
بهرهبردار تانککانتینر / مخزن قابلحمل (Tank-container/portable tank operator · ADR 1.4.3.4)
اگر نکند: تانککانتینر با تاریخ بازرسی گذشته یا شیر معیوب در بندر یا پایانه پذیرفته نمیشود؛ نشتی از بدنه یا شیرها در مسیر.
چه کسی پول میدهد: بهرهبردار (شرکتی که تانککانتینر به نام او کار میکند، طبق تعریف 1.2.1)؛ اجارهکننده مخزن باید تاریخ آخرین آزمون را روی پلاک مخزن ببیند.
تخلیهکننده (Unloader · ADR 1.4.3.7)
اگر نکند: تخلیه کالای اشتباه در مخزن یا انبار نادرست (اختلاط و واکنش)؛ کانتینر تمیزشده با پلاکارد قدیمی که در بندر «کالای خطرناک اظهارنشده» دیده میشود؛ کانتینر آلوده که خسارت تمیزکاری به همراه دارد.
چه کسی پول میدهد: تخلیهکننده و در نهایت گیرنده برای تمیزکاری و برداشتن علامتها؛ خسارت کانتینر آلوده را مالک کانتینر از گیرنده میخواهد.
مشاور ایمنی (Safety adviser · ADR 1.8.3)
اگر نکند: در کشورهای عضو ADR شرکت بدون مشاور در بازرسی جریمه میشود و در حادثه، نبودن مشاور و گزارش سالانه، دفاع شرکت را تضعیف میکند.
چه کسی پول میدهد: شرکتی که موظف به انتصاب است (فرستنده، حملکننده، بستهبند، بارگیر، پرکننده یا تخلیهکننده)؛ هزینه دوره و آزمون گواهی هم با همان شرکت یا خود مشاور است.
خدمه وسیله نقلیه (Vehicle crew · ADR 8.3)
اگر نکند: جریمه راننده و حملکننده در بازرسی جادهای؛ و در حادثه، همین قواعد کوتاه (سیگار، موتور روشن، ترمز دستی) اغلب علت مستقیم آتش یا حرکت ناخواسته وسیلهاند.
چه کسی پول میدهد: راننده و حملکننده (کارفرمای راننده)؛ حملکننده باید آموزش و دستورالعمل کتبی را فراهم کرده باشد (1.4.2.2.6 و 8.2).
چند نکته برای خواندن این فهرستها
- «تکیه بر اطلاعات دیگران» محدود است. حملکننده میتواند برای مجاز بودن کالا، کامل بودن اطلاعات، اضافهبار نبودن و پلاکها به اطلاعات دیگران تکیه کند (1.4.2.2.2)، ولی بازدید چشمی از وسیله و بار (بند c) را باید خودش انجام دهد؛ مگر در کانتینری که برای حمل دریایی «گواهی بارگیری کانتینر» (5.4.2) دارد.
- فرستندهای که از دیگران کمک میگیرد، مسئولیتش را منتقل نمیکند. طبق 1.4.2.1.2 اگر بستهبند یا بارگیر دیگری کار کند، فرستنده باید مطمئن شود محموله مطابق ADR است.
- کسی که از طرف دیگری میفرستد، باید کتباً خبر داشته باشد. طبق 1.4.2.1.3 اگر فرستنده برای شخص ثالث کار میکند، آن شخص باید کتباً بگوید کالا خطرناک است و همه اطلاعات و اسناد لازم را بدهد. این بند مستقیماً به کار فورواردرها مربوط است.
- فهرست طرفهای دیگر کامل نیست. مقدمه بخش 1.4.3 میگوید این فهرست «غیرحصری» است و هر کسی که میداند یا باید بداند کارش بخشی از یک حمل مشمول ADR است، تکالیف عمومی 1.4.1 را دارد. بندهای 1.4.3.5 و 1.4.3.6 فعلاً خالی (رزرو) هستند.
مشاور ایمنی حمل کالای خطرناک (DGSA)
طبق بند 1.8.3.1 هر شرکتی که فرستادن یا حمل کالای خطرناک از راه جاده، یا بستهبندی، بارگیری، پرکردن یا تخلیه مرتبط با آن جزو کارش است، باید یک یا چند «مشاور ایمنی» (Safety adviser، در عرف DGSA) منصوب کند. بند 1.8.3.2 به کشورها اجازه میدهد شرکتهایی را معاف کنند که مقدار کالای هر وسیله آنها زیر سقفهای 1.1.3.6، 1.7.1.4 و فصلهای 3.3 تا 3.5 است، یا کار اصلیشان کالای خطرناک نیست و فقط گاهی در حمل داخلی، کالای کمخطر جابهجا میکنند.
وظایف اصلی مشاور در بند 1.8.3.3 آمده و ترجمه کامل آن در کارت «مشاور ایمنی» بالاست؛ مهمترینها: نظارت بر رعایت مقررات، مشاوره به مدیریت، و گزارش سالانه که باید پنج سال نگه داشته شود. مشاور میتواند مدیر شرکت، یکی از کارکنان با وظیفه دیگر یا یک فرد بیرونی باشد (1.8.3.4). هر حادثهای که به افراد، اموال یا محیط زیست آسیب بزند، گزارش حادثه مشاور را لازم دارد (1.8.3.6). مشاور باید گواهی آموزش حرفهای معتبر برای جاده داشته باشد (1.8.3.7) که پس از دوره و آزمون صادر میشود و پنج سال اعتبار دارد و با آزمون در سال آخر، پنج سال دیگر تمدید میشود (1.8.3.16.1؛ نمونه گواهی در 1.8.3.18).
برای صادرکننده ایرانی: اگر شریک خریدار شما در ترکیه یا اروپا مشاور ایمنی دارد، معمولاً پیش از اولین محموله فهرست سؤالی میفرستد: شماره UN، برگه MSDS، نوع بستهبندی و گواهی آن. پاسخ کامل و هماهنگ به این فهرست، نیمی از کار ایمنی را انجام میدهد.این فهرست را پیش از رزرو حمل با حملکننده و مشاور ایمنی او مرور کنید.
قواعد خدمه وسیله نقلیه: فصل 8.3
فصل 8.3 چند قاعده کوتاه برای راننده و کمکراننده دارد که در بازرسی جادهای ترکیه و اروپا مستقیم کنترل میشوند. ترجمه کامل در کارت «خدمه» بالا آمده است؛ خلاصه آن:
| بند | قاعده | نکته عملی |
|---|---|---|
| 8.3.1 | جز خدمه، مسافر سوار نمیشود | بردن همراه یا خانواده در کابین ممنوع است |
| 8.3.2 | خدمه باید کار با کپسول آتشنشانی را بلد باشند | تمرین عملی در دوره آموزش راننده |
| 8.3.3 | راننده و کمکراننده بسته کالای خطرناک را باز نمیکنند | حتی برای «نشان دادن» به مأمور، بسته باز نمیشود |
| 8.3.4 | چراغ دستی نباید سطح فلزی جرقهزا داشته باشد | چراغ قوه ضدجرقه |
| 8.3.5 | سیگار کشیدن در کابین و نزدیک وسیله هنگام جابهجایی ممنوع است | سیگار الکترونیکی هم شامل است |
| 8.3.6 | موتور هنگام بارگیری و تخلیه خاموش است | مگر وقتی موتور پمپ را میچرخاند و قانون محل اجازه دهد |
| 8.3.7 | توقف بدون ترمز دستی ممنوع است | یدک بدون ترمز با حداقل یک گوه چرخ مهار میشود |
| 8.3.8 | کابلهای اتصال ترمز ضدقفل یدک همیشه وصل است | برای یدکهای بالای ۳٫۵ تن |
حملکننده هم طبق 1.4.2.2.6 و 5.4.3.2 باید «دستورالعمل کتبی» را به زبانی که هر عضو خدمه میخواند و میفهمد، پیش از سفر به او بدهد. ترجمه فارسی این دستورالعمل در صفحه اسناد حمل کالای خطرناک آمده است.
امنیت و کالای خطرناک پرپیامد: فصل 1.10
«ایمنی» یعنی جلوگیری از حادثه؛ «امنیت» در فصل 1.10 یعنی جلوگیری از دزدی یا سوءاستفاده از کالای خطرناک. قواعد عمومی آن برای همه است:
- همه افراد درگیر حمل باید الزامات امنیتی را به تناسب مسئولیت خود در نظر بگیرند (1.10.1.1).
- کالای خطرناک فقط به حملکنندهای سپرده میشود که هویتش بهدرستی احراز شده است (1.10.1.2).
- محوطههای نگهداری موقت در پایانهها، توقفگاهها و اسکلهها باید محافظتشده و روشن باشند و تا حد ممکن به روی عموم بسته باشند (1.10.1.3).
- هر عضو خدمه در طول حمل باید کارت شناسایی عکسدار همراه داشته باشد (1.10.1.4).
- آموزش کارکنان باید آگاهی امنیتی را هم شامل شود و سوابق آن نگهداری شود (1.10.2).
برای «کالای خطرناک پرپیامد» (High consequence dangerous goods)، یعنی کالایی که امکان سوءاستفاده تروریستی با تلفات یا تخریب گسترده دارد (1.10.3.1.1)، قواعد سختتر است. جدول 1.10.3.1.2 این کالاها را با سقف مقدار مشخص کرده است؛ برای نمونه مواد منفجره 1.1 در هر مقدار بستهای، و مایعات قابل اشتعال گروه بستهبندی I و II در مخزن بیش از ۳۰۰۰ لیتر. حملکننده، فرستنده و دیگر طرفها برای این کالاها باید «طرح امنیتی» داشته باشند (1.10.3.2.1) که حداقل هشت جزء دارد: تعیین مسئول، فهرست کالا، ارزیابی خطر مسیر و توقفها، اقدامات کاهش خطر، روش گزارش رخداد، آزمون و بازنگری طرح، حفاظت از اطلاعات طرح و محدود کردن دسترسی به آن (1.10.3.2.2). وسیله باید تجهیزات ضدسرقت فعال داشته باشد (1.10.3.3). طبق 1.10.4 اگر مقدار مخزنی یا فلهای زیر سقفهای 1.1.3.6.3 باشد، الزامات 1.10.1 تا 1.10.3 اعمال نمیشود.
جدول 1.10.3.1.2: کالای خطرناک پرپیامد (کلاسهای غیر از ۷)
کالای این جدول وقتی «پرپیامد» است که مقدارش در یک واحد حمل بیشتر از عدد جدول باشد (بند 1.10.3.1.2). «هر مقدار» یعنی عدد جدول صفر است و هر مقداری مشمول است. «—» یعنی آن شیوه حمل برای آن ردیف موضوعیت ندارد. «مشمول نیست» یعنی در بستهها، هر مقداری باشد، الزامات 1.10.3 اعمال نمیشود. ستون مخزن فقط وقتی معتبر است که حمل در مخزن برای آن ماده در جدول A مجاز باشد و ستون فله هم همینطور.
| کلاس | ماده یا کالا | مخزن (لیتر) | فله (کیلوگرم) | بسته (کیلوگرم) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1.1 مواد منفجره | — | — | هر مقدار |
| 1 | 1.2 مواد منفجره | — | — | هر مقدار |
| 1 | 1.3 مواد منفجره گروه سازگاری C | — | — | هر مقدار |
| 1 | 1.4 مواد منفجره با شمارههای UN 0104، 0237، 0255، 0267، 0289، 0361، 0365، 0366، 0440، 0441، 0455، 0456، 0500، 0512 و 0513 | — | — | هر مقدار |
| 1 | 1.5 مواد منفجره | هر مقدار | — | هر مقدار |
| 1 | 1.6 مواد منفجره | — | — | هر مقدار |
| 2 | گازهای قابل اشتعال غیرسمی (کد طبقهبندی فقط با حرف F یا FC) | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
| 2 | گازهای سمی (کد طبقهبندی با T، TF، TC، TO، TFC یا TOC)، به جز افشانهها | هر مقدار | — | هر مقدار |
| 3 | مایعات قابل اشتعال گروه بستهبندی I و II | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
| 3 | مواد منفجره بیحسشده | هر مقدار | — | هر مقدار |
| 4.1 | مواد منفجره بیحسشده | — | — | هر مقدار |
| 4.2 | مواد گروه بستهبندی I | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
| 4.3 | مواد گروه بستهبندی I | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
| 5.1 | مایعات اکسیدکننده گروه بستهبندی I | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
| 5.1 | پرکلراتها، نیترات آمونیوم، کودهای نیترات آمونیوم و امولسیون، سوسپانسیون یا ژل نیترات آمونیوم | ۳۰۰۰ | ۳۰۰۰ | مشمول نیست |
| 6.1 | مواد سمی گروه بستهبندی I | هر مقدار | — | هر مقدار |
| 6.2 | مواد عفونی دسته A (UN 2814 و UN 2900، به جز مواد حیوانی) و پسماند پزشکی دسته A (UN 3549) | — | هر مقدار | هر مقدار |
| 8 | مواد خورنده گروه بستهبندی I | ۳۰۰۰ | — | مشمول نیست |
نقشهایی که ADR نام نمیبرد ولی در ایران وجود دارند
در تجارت ایران چند نقش داریم که در فهرست فصل 1.4 نیستند، ولی تصمیمهای آنها روی ایمنی و هزینه اثر مستقیم دارد. برای هر کدام همان چهار پرسش را جواب میدهیم.
فورواردر (کارگزار حمل)
- چه کاری باید بکند: اگر نام او در بارنامه جادهای (CMR) یا دریایی به عنوان فرستنده بیاید، طبق تعریف «فرستنده» در 1.2.1 (فرستنده طبق قرارداد حمل) همه وظایف 1.4.2.1 را دارد. پس باید از صاحب کالا اعلام کتبی خطرناک بودن و همه اسناد را بگیرد (1.4.2.1.3) و حملکننده و کامیون مناسب انتخاب کند. کارکنان او هم طبق 8.2.3 باید آموزش متناسب ببینند.
- اگر نکند چه میشود: رد بار در مرز یا بندر، جریمه در کشور مسیر و در حادثه، ادعای خسارت حملکننده و صاحبان بارهای دیگر.
- چه کسی پول میدهد: در برابر حملکننده ابتدا خود فورواردر؛ او طبق قرارداد خدمات میتواند به صاحب کالایی که اطلاعات غلط داده رجوع کند.
- مستند قانونی: ADR 1.2.1، 1.4.2.1، 8.2.3؛ قرارداد خدمات و بارنامه.
توصیه ما به هر فورواردر: پیش از امضای سند حمل کالای خطرناک به نام خود، اعلام کتبی صاحب کالا، MSDS و مشخصات بستهبندی را بگیرید و بررسی کنید.
ترخیصکار و کارگزار گمرکی
- چه کاری باید بکند: یکی بودن شرح کالا، تعرفه، شماره UN و مقدار در اظهارنامه گمرکی با اسناد حمل و MSDS را کنترل کند؛ مجوزهای لازم را پیش از رسیدن بار پیگیری کند؛ و محدودیتهای انبار کالای خطرناک در گمرک یا بندر را از قبل بپرسد. تفاوت نقشهای کارگزار رسمی، ترخیصکار و حقالعملکار را در صفحه کارگزار گمرکی توضیح دادهایم.
- اگر نکند چه میشود: ماندن بار در انبار و هزینه انبارداری و دموراژ، ارجاع به کارشناسی و تأخیر در ترخیص کالا.
- چه کسی پول میدهد: صاحب کالا؛ زیرا مسئولیت درستی اظهار با صاحب کالاست. ترخیصکار فقط در حد قرارداد و خطای خود پاسخگوست.
- مستند قانونی: قانون امور گمرکی و قرارداد وکالت یا حقالعملکاری. برای مجوز هر کالای شیمیایی، پیش از ثبت سفارش از مرجع صدور مجوز بپرسید (راهنمای ترخیص کالا برای مواد شیمیایی).
بهرهبردار بندر و پایانه
- چه کاری باید بکند: کالای خطرناک را در محوطه مخصوص و با رعایت جداسازی نگه دارد، محوطه را محافظتشده و روشن نگه دارد (همراستا با 1.10.1.3) و کانتینر بدون برچسب یا با نشتی را نپذیرد. در جابهجایی کانتینر از کامیون، او در عمل «بارگیر» یا «تخلیهکننده» ADR هم هست.
- اگر نکند چه میشود: درس انبارهای تیانجین و بیروت همین است: نگهداری طولانی کالای ناسازگار کنار هم میتواند به انفجار برسد (جداسازی و انبارداری).
- چه کسی پول میدهد: هزینه نگهداری، جابهجایی و برچسبزنی دوباره را بندر طبق تعرفه خود از صاحب کالا یا نماینده او میگیرد؛ خسارت ناشی از خطای خود بندر با بندر است.
- مستند قانونی: مقررات بندر و دستورالعملهای کالای خطرناک آن؛ در دریا کد IMDG. سقف زمان ماندن و شرایط پذیرش را پیش از ارسال از همان بندر بپرسید.
بیمهگر
- چه کاری باید بکند: با دانستن ماهیت خطرناک کالا، شرایط و نرخ بیمه باری را تعیین کند.
- اگر صاحب کالا اطلاعات ندهد چه میشود: اعلام نکردن خطرناک بودن کالا ممکن است پوشش بیمه را در زمان خسارت زیر سؤال ببرد؛ شرایط هر بیمهنامه را پیش از صدور بخوانید.
- چه کسی پول میدهد: حق بیمه با بیمهگذار است؛ خسارت تحت پوشش با بیمهگر، طبق بیمهنامه.
- مستند قانونی: قانون بیمه و شرایط بیمهنامه. ما خودمان بیمهگر نیستیم؛ بیمه بار را از طریق بیمهگران همکار ترتیب میدهیم و خطرناک بودن کالا را صریح به آنها اعلام میکنیم.
جدول مقایسه: ADR و آییننامه حمل جادهای مواد خطرناک ایران
ستون ایران پس از افزودن متن کامل آییننامه (مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران) به کتابخانه قوانین سایت، ماده به ماده تکمیل میشود.
| نقش | ADR (بند) | آییننامه حمل جادهای مواد خطرناک ایران |
|---|---|---|
| فرستنده | 1.4.2.1 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| حملکننده | 1.4.2.2 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| گیرنده | 1.4.2.3 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| بارگیر | 1.4.3.1 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| بستهبند | 1.4.3.2 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| پرکننده | 1.4.3.3 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| بهرهبردار تانککانتینر / مخزن قابلحمل | 1.4.3.4 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| تخلیهکننده | 1.4.3.7 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| مشاور ایمنی | 1.8.3 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| خدمه وسیله نقلیه | 8.3، 8.2 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| امنیت | 1.10 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| فورواردر | نام نبرده؛ اگر فرستنده قرارداد باشد 1.2.1 و 1.4.2.1 | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| ترخیصکار / کارگزار گمرکی | نام نبرده | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| بهرهبردار بندر و پایانه | نام نبرده؛ در جابهجایی کانتینر، بارگیر یا تخلیهکننده | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
| بیمهگر | نام نبرده | در مرحله ۵ تکمیل میشود |
خطر از دید صاحب کالا
- چه چیزی را بررسی کنید: اینکه در سند حمل چه کسی «فرستنده» است؛ هر کس آنجا امضا کند، وظایف 1.4.2.1 را پذیرفته است. اینکه MSDS بهروز و با فرمول کالا یکی است. اینکه بستهبندی گواهی UN دارد و روی هر بسته شماره UN و برچسب درست خورده است. اینکه حملکننده کامیون، راننده دارای گواهی آموزش و تجهیزات لازم دارد.
- هزینه اگر نکنید: رد بار در مرز یا دروازه بندر، برچسبزنی و بستهبندی دوباره، انبارداری و دموراژ، جریمه در کشور مسیر، و در حادثه، مسئولیت خسارت به وسیله، بارهای دیگر و محیط زیست. حملکنندهای که ببیند خطرناک بودن کالا به او گفته نشده، طبق 1.4.2.2.4 میتواند با کمک مرجع صالح، کالا را تخلیه یا بیخطر کند.
- چه کسی میپردازد: وظیفه طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری و اظهار با فرستنده است (1.4.2.1.1) و هزینه کوتاهی در این بخش معمولاً به صاحب کالا برمیگردد. اندازه مسئولیت مالی و کیفری را قانون داخلی و قرارداد تعیین میکند (1.4.1.3).
اگر برای اولین بار بار خطرناک صادر یا وارد میکنید، پیش از رزرو حمل، شماره UN، MSDS و مقدار را برای ما بفرستید تا نقش هر طرف و مدارک لازم را برای همان مسیر روشن کنیم.
پرسشهای رایج
در حمل کالای خطرناک چه کسی مسئول اصلی است؟
هیچ طرفی مسئول همهچیز نیست و ADR در فصل 1.4 برای هر طرف وظیفه جدا نوشته است. ولی نقطه شروع فرستنده است: او باید مطمئن شود کالا درست طبقهبندی شده، بستهبندی تأییدشده دارد، علامتگذاری شده و اسناد و اطلاعات لازم به حملکننده داده شده است (بند 1.4.2.1.1). بقیه طرفها کار خود و کنترل حلقه قبلی را انجام میدهند.
اگر فورواردر به نام خود بار را بفرستد، مسئول است؟
بله. ADR فرستنده را «فرستنده طبق قرارداد حمل» تعریف میکند (بند 1.2.1). اگر نام فورواردر در CMR یا بارنامه به عنوان فرستنده بیاید، وظایف فرستنده را دارد. به همین دلیل طبق بند 1.4.2.1.3 صاحب کالا باید کتباً خطرناک بودن کالا را اعلام کند و همه اسناد را به او بدهد.
آیا حملکننده میتواند بار خطرناک را رد کند؟
بله و گاهی باید رد کند. طبق بند 1.4.2.2.3 اگر حملکننده تخلفی از ADR ببیند، مثلاً بسته نشتی، پلاک نارنجی جاافتاده یا مدرک ناقص، تا رفع ایراد نباید بار را حرکت دهد. اگر ایراد در مسیر دیده شود، بار باید در اولین جای امن متوقف شود (بند 1.4.2.2.4).
مشاور ایمنی حمل کالای خطرناک (DGSA) چیست و برای چه شرکتهایی لازم است؟
فردی دارای گواهی آموزش حرفهای که بر رعایت مقررات کالای خطرناک در شرکت نظارت میکند، به مدیریت مشاوره میدهد و گزارش سالانه و گزارش حادثه تهیه میکند (بندهای 1.8.3.3 و 1.8.3.6). در کشورهای عضو ADR هر شرکتی که کالای خطرناک میفرستد، حمل میکند یا بستهبندی، بارگیری، پرکردن یا تخلیه آن را انجام میدهد، باید مشاور داشته باشد؛ مگر در معافیتهای بند 1.8.3.2. گواهی او پنج سال اعتبار دارد.
راننده کامیون حمل مواد خطرناک چه کارهایی نباید بکند؟
طبق فصل 8.3 ADR: مسافر سوار نکند، بسته کالای خطرناک را باز نکند، هنگام جابهجایی بار در کابین و نزدیک کامیون سیگار (از جمله سیگار الکترونیکی) نکشد، هنگام بارگیری و تخلیه موتور را خاموش کند (مگر برای کار با پمپ)، و بدون ترمز دستی توقف نکند. چراغ دستی او هم باید ضدجرقه باشد.
آیا ایران عضو ADR است و این وظایف در ایران هم اجباری است؟
ایران عضو ADR نیست، ولی کشورهای مسیر ما مثل ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و روسیه عضوند و از مرز به بعد ADR کامل اجرا میشود. در داخل ایران «آییننامه حمل جادهای مواد خطرناک» مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران حاکم است. مقایسه ماده به ماده آن با ADR در مرحله بعد همین مجموعه منتشر میشود؛ تا آن زمان برای حمل داخلی از پلیس راه و سازمان راهداری بپرسید.
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
این صفحه بخشی از دوره جامع کالای خطرناک است: جلسه ۴: وظایف هر طرف: فرستنده، بستهبند، بارگیر، حملکننده، راننده، فورواردر، ترخیصکار، گیرنده. در هر جلسه خلاصه، تمرین و آزمونک هم هست.
منابع
- ADR 2025 (UNECE)، ECE/TRANS/352، متن رسمی انگلیسی: بند 1.2.1 (تعریفها)، فصل 1.3، فصل 1.4 (بندهای 1.4.1 تا 1.4.3.7)، بخش 1.8.3، فصل 1.10، بندهای 5.4.2 و 5.4.3، 8.2.3 و فصل 8.3 (لازمالاجرا از ۱ ژانویه ۲۰۲۵؛ دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- آییننامه حمل جادهای مواد خطرناک، مصوب ۲۲ اسفند ۱۳۸۰ هیئت وزیران، تصویبنامه شماره 44870/ت22029هـ مورخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۰، سامانه ملی قوانین و مقررات (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UNECE، فهرست کشورهای عضو ADR (مجموعه معاهدات سازمان ملل، XI-B-14) (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods, Model Regulations, 24th revised edition (2025), ST/SG/AC.10/1/Rev.24، فصل 1.4 (امنیت) و 5.4 (دسترسی ۲۷ آبان ۱۴۰۵)
← کالای خطرناک: همه کلاسها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · اسناد حمل کالای خطرناک · MSDS (SDS) چیست · جداسازی و بارگیری مختلط · برچسب، پلاکارد و پلاک نارنجی · بستهبندی UN · کارگزار گمرکی و ترخیصکار · ادعای خسارت بار