دانشنامه حمل · کالای خطرناک
جداسازی و بارگیری مختلط کالای خطرناک
بارگیری مختلط یعنی گذاشتن بستههایی با برچسب خطر متفاوت در یک کامیون یا کانتینر، و جداسازی یعنی دور نگه داشتن کالاهایی که اگر به هم برسند آتش، انفجار یا گاز سمی میسازند. در جاده، جدول بند 7.5.2.1 مقررات ADR بر اساس برچسبها میگوید کدام بستهها با هم مجازند؛ در دریا، کد IMDG چهار سطح فاصله دارد («دور از»، «جدا از»، «جدا با یک انبار کامل» و «جدا در طول کشتی»)؛ و در انبار بندر، همان منطق با فاصله، مقدار و دیوار اجرا میشود. تصمیم اول با فرستنده است: اگر او ترکیب بار را درست اعلام نکند، هیچکس دیگر نمیتواند خطر را ببیند.
نامها و معادلها
- نام فارسی
- جداسازی کالای خطرناک، بارگیری مختلط، ممنوعیت بارگیری مشترک، ناسازگاری مواد شیمیایی
- نام رسمی انگلیسی
- Segregation of dangerous goods; Mixed loading prohibition; Compatibility group; Segregation group
- علامت اختصاری
- ADR 7.5.2, IMDG 7.2, CG (Compatibility Group), SGG (Segregation Group)
- در بازار به آن میگویند
- سگریگیشن، سگریگیشن کالای خطرناک، جدول سازگاری مواد شیمیایی، جدول ناسازگاری، بارگیری مشترک کالای خطرناک، میکس لودینگ، جداسازی کالای IMO، جدول ADR کالای خطرناک، چیدمان کالای خطرناک در کانتینر
جداسازی کالای خطرناک چیست
هر کالای خطرناک بهتنهایی با بستهبندی UN، برچسب و سند درست میتواند ایمن حمل شود. مشکل وقتی پیدا میشود که دو کالای ناسازگار کنار هم قرار بگیرند: اسید کنار سیانید گاز سمی سیانید هیدروژن آزاد میکند، اکسیدکننده کنار سوخت آتش را چند برابر شدیدتر میکند، و یک کارتن ترقه کنار بشکههای حلال یک آتشسوزی کوچک را به انفجار تبدیل میکند. «جداسازی» (segregation) مجموعه قاعدههایی است که این برخوردها را از پیش حذف میکند: یا اجازه نمیدهد دو کالا در یک وسیله نقلیه باشند، یا میان آنها فاصله، دیواره یا یک انبار کامل میگذارد.
سه قاعدهگذار اصلی، سه روش متفاوت دارند و نباید آنها را با هم اشتباه گرفت:
| شیوه حمل | مقررات | مبنای تصمیم | نتیجه |
|---|---|---|---|
| جاده | ADR 7.5.2 | برچسبهای خطر روی بسته | مجاز / ممنوع در یک وسیله نقلیه یا کانتینر |
| دریا | کد IMDG، فصل 7.2 تا 7.7 | کلاس، خطر فرعی، گروه جداسازی و کدهای ویژه ستون 16b فهرست کالا | چهار سطح فاصله در کشتی و قاعده جدا برای داخل یک کانتینر |
| انبار بندر و گمرک | مقررات ملی و دستورالعملهای بندری | ناسازگاری شیمیایی، مقدار و فاصله | بلوکبندی انبار، دیوار آتش، سقف مقدار |
نکته مهم برای تاجر ایرانی: جدول ADR فقط به برچسب نگاه میکند و بسیاری از ترکیبهایی را که شیمیدان خطرناک میداند (مثل اسید و قلیا که هر دو برچسب 8 دارند) ممنوع نمیکند؛ اما همان محموله وقتی به بندر و کشتی میرسد با قاعدههای سختگیرانهتر IMDG سنجیده میشود. پس برای باری که هم جادهای و هم دریایی است، از اول بر اساس قاعده سختتر برنامه بریزید.
جدول بارگیری مختلط ADR (بند 7.5.2.1)
متن بند 7.5.2.1: «بستههایی که برچسبهای خطر متفاوت دارند نباید با هم در یک وسیله نقلیه یا کانتینر بارگیری شوند، مگر آنکه بارگیری مختلط طبق جدول زیر، بر اساس برچسبهایی که دارند، مجاز باشد.» یعنی ملاک همه برچسبهای روی بسته است، هم برچسب خطر اصلی و هم برچسب خطر فرعی: بشکه متانول با برچسبهای 3 و 6.1 باید با هر دو ستون سنجیده شود.
دو یادداشت زیر جدول هم بخشی از قاعده است. یادداشت ۱: طبق بند 5.4.1.4.2، برای محمولههایی که نمیتوانند با هم در یک وسیله نقلیه یا کانتینر بارگیری شوند، باید سند حمل جداگانه صادر شود. یادداشت ۲: برای بستههایی که فقط کالای کلاس 1 دارند و برچسب 1، 1.4، 1.5 یا 1.6 دارند، صرفنظر از برچسبهای دیگرشان، بارگیری مختلط با هم طبق بند 7.5.2.2 (گروههای سازگاری) سنجیده میشود؛ جدول 7.5.2.1 فقط وقتی به کار میرود که این بستهها با کالای کلاسهای دیگر بارگیری شوند.
در جدول زیر ردیف و ستون همان عنوانهای جدول رسمی است. 4.1+1 یعنی بستهای با برچسب 4.1 و برچسب فرعی انفجاری 1 (مواد خودواکنشگر نوع B) و 5.2+1 یعنی پراکسید آلی با برچسب فرعی 1 (پراکسید آلی نوع B). روی هر خانه بزنید تا حکم آن را ببینید. توجه کنید: در جدول رسمی ADR علامت X یعنی «مجاز» و خانه خالی یعنی «ممنوع»؛ ما برای خوانایی، خانههای ممنوع را قرمز با X، خانههای مشروط را زرد با حرف یادداشت و خانههای مجاز را با نقطه سبز نشان دادهایم.
| 1 | 1.4 | 1.5 | 1.6 | 2.1, 2.2, 2.3 | 3 | 4.1 | 4.1+1 | 4.2 | 4.3 | 5.1 | 5.2 | 5.2+1 | 6.1 | 6.2 | 7A, 7B, 7C | 8 | 9, 9A | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | X | X | X | X | X | X | d | X | X | X | X | X | X | b |
| 1.4 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | a | a | a | X | a | a | a | a | X | a | a | a | a | a,b,c |
| 1.5 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | b |
| 1.6 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | 7.5.2.2 | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | b |
| 2.1, 2.2, 2.3 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 3 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 4.1 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 4.1+1 | X | X | X | X | X | X | X | · | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| 4.2 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 4.3 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 5.1 | d | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 5.2 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | · | · | · | · | · | · |
| 5.2+1 | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | · | · | X | X | X | X | X |
| 6.1 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 6.2 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 7A, 7B, 7C | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 8 | X | a | X | X | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
| 9, 9A | b | a,b,c | b | b | · | · | · | X | · | · | · | · | X | · | · | · | · | · |
جدول را اینطور بخوانید
- کلاسهای 2 تا 9 با هم: تقریباً همه مجازند. تنها استثنا مواد خودواکنشگر و پراکسیدهای آلی با برچسب فرعی انفجاری است: 4.1+1 فقط با همنوع خودش، و 5.2+1 فقط با 5.2 و 5.2+1 بارگیری میشود.
- کلاس 1 با کلاسهای دیگر: بستههای برچسب 1، 1.5 و 1.6 با هیچ کلاس دیگری مجاز نیستند، جز سه استثنای حرفی (b، c و d). بستههای 1.4 فقط وقتی با همه مجازند که از گروه سازگاری S باشند (یادداشت a).
- برچسب 1.4 کافی نیست: ترقه و فشفشه UN 0336 با کد 1.4G با قوطی رنگ در یک کامیون مجاز نیست، ولی UN 0337 با کد 1.4S مجاز است. حرف گروه سازگاری روی برچسب (زیر عدد 1.4) و در سند حمل آمده است؛ نگاه کنید به کالای خطرناک کلاس 1.
- برچسب 9A: برچسب باتری لیتیومی در همان ستون 9 حساب میشود.
بارگیری مختلط کالاهای کلاس 1 با هم (بند 7.5.2.2)
بستههای کلاس 1 با گروههای سازگاری متفاوت فقط وقتی با هم در یک وسیله نقلیه یا کانتینر مجازند که جدول بند 7.5.2.2 اجازه دهد. خلاصه این جدول (برای حمل واقعی، متن کامل را ببینید):
| گروه سازگاری | با کدام گروهها مجاز است |
|---|---|
| A | فقط با A |
| B | B، S؛ با D فقط با شرط a |
| C، D، E | C، D، E، G، S؛ با N با شرطهای b و c؛ (D با B با شرط a) |
| F | F، S |
| G | C، D، E، G، S |
| H | H، S |
| J | J، S |
| L | فقط با همان نوع ماده یا شیء از گروه L (شرط d) |
| N | N (شرط b)، S؛ با C، D، E با شرطهای b و c |
| S | همه گروهها جز A و L |
شرطهای این جدول، ترجمه ما از متن ADR: a) اشیای گروه B و مواد یا اشیای گروه D را میتوان با هم در یک وسیله نقلیه یا کانتینر گذاشت، به شرط آنکه چنان جدا شده باشند که خطر انتقال انفجار از B به D نباشد؛ با محفظههای جداگانه یا قرار دادن یکی از آن دو در سامانه نگهداری ویژه، و هر دو روش باید به تأیید مرجع ذیصلاح برسد. b) انواع مختلف اشیای بخش 1.6 گروه N فقط وقتی با هم بهعنوان 1.6N حمل میشوند که با آزمون یا قیاس ثابت شود خطر اضافی انفجار همدردی (sympathetic detonation) میانشان نیست؛ وگرنه باید بخش 1.1 فرض شوند. c) وقتی اشیای گروه N با مواد یا اشیای گروه C، D یا E حمل میشوند، اشیای N باید دارای ویژگی گروه D فرض شوند. d) بستههای گروه L فقط با بستههای حاوی همان نوع ماده یا شیء از همان گروه L بارگیری میشوند.
دو قاعده تکمیلی: کانتینر داخل کامیون و کالای مقدار محدود
بند 7.5.2.3: برای اجرای ممنوعیتها در یک وسیله نقلیه، موادی که داخل کانتینر بسته با دیوارههای کامل هستند به حساب نمیآیند. با این حال، ممنوعیتهای مربوط به بستههای کلاس 1 (برچسب 1، 1.4، 1.5، 1.6) با بستههای دیگر، و ممنوعیت گروههای سازگاری کلاس 1 با هم، میان کالای داخل کانتینر و کالای دیگر روی همان وسیله نقلیه هم اجرا میشود؛ چه آن کالای دیگر در کانتینر باشد چه نباشد. پس یک کانتینر 20 فوتی ترقه روی یک تریلر با کانتینر دوم پر از رنگ همچنان ممنوع است.
بند 7.5.2.4: بارگیری مختلط کالای خطرناکی که در «مقدار محدود» (LQ) بستهبندی شده با هر نوع ماده و شیء انفجاری ممنوع است، بهجز بخش 1.4 و UN 0161 و UN 0499. بسیاری از بارهای مخلوط فروشگاهی (اسپری، رنگ، چسب) با علامت LQ حمل میشوند و همین بند آنها را از مواد انفجاری جدا میکند.
خوراک، علوفه و کالای مصرفی (بند 7.5.4)
برای کالاهایی که در ستون 18 جدول A کد CV28 دارند، بستههای برچسب 6.1 یا 6.2 و بستههای برچسب 9 با شمارههای UN 2212، 2315، 2590، 3151، 3152 و 3245 (و بستهبندیهای خالی پاکنشده آنها) نباید روی بستههای خوراک، کالای مصرفی یا علوفه چیده شوند یا بلافاصله کنار آنها قرار بگیرند. اگر کنار هم باشند، باید با یکی از این راهها جدا شوند: دیواره کامل به ارتفاع بستههای برچسبدار، ردیفی از بستههای بدون این برچسبها، یا دستکم 0.8 متر فاصله؛ مگر آنکه بستههای سمی بستهبندی اضافه داشته باشند یا کاملاً پوشانده شده باشند (مثلاً با برزنت یا پوشش مقوایی). این قاعده در محل بارگیری، تخلیه و جابهجایی هم اجرا میشود. یک نکته دیگر از بند 7.5.1.5: هر جا ممکن است، کالای خطرناک مایع زیر کالای خطرناک جامد بارگیری شود.
بازی بارگیری کامیون
فرض کنید برای یک کامیون جمعآوری بار از انبارهای تهران به مقصد بندر، این ده بسته را دارید. بستهها را بزنید تا داخل کامیون بروند؛ اگر طبق جدول 7.5.2.1 ناسازگار باشند، قرمز میشوند و دلیلش نمایش داده میشود.
بستهها را بزنید تا داخل کامیون بروند (دوباره بزنید تا بیرون بیایند):
جدول ADR همه چیز را نمیگوید
در این بازی، کیسه سیانید سدیم (6.1) و گالن اسید کلریدریک (8) طبق جدول برچسبها با هم ممنوع نیستند؛ سطل پودر هیپوکلریت کلسیم (5.1) کنار بشکه متانول (3) هم همینطور. اما هر شیمیدانی میگوید اینها را کنار هم نچینید. فرستنده و بارگیر باید برگه اطلاعات ایمنی (MSDS / SDS) بخشهای 7 و 10 را بخوانند و ترکیبهای ناسازگار را حتی در جاده هم با فاصله یا وسیله جدا بفرستند. اگر همین بار بعداً در کانتینر به کشتی میرود، قاعدههای دریایی زیر بهاحتمال زیاد آن را ممنوع میکنند.
جداسازی در کشتی: مفهومهای کد IMDG
کد IMDG متن دارای حق نشر سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) است؛ ما جدول جداسازی و فهرست گروههای آن را بازنشر نمیکنیم و فقط منطق آن را به زبان خودمان توضیح میدهیم. برای عملیات واقعی، فرستنده و خط کشتیرانی باید از ویرایش رسمی جاری (اصلاحیه 42-24) استفاده کنند. جای قاعدهها در کد: تعریفها و جدول کلی جداسازی در فصل 7.2 (جدول در 7.2.4، گروههای جداسازی در 7.2.5)، جداسازی داخل یک کانتینر یا محفظه حمل در 7.3.4، کشتیهای کانتینربر در فصل 7.4 و کشتیهای بار عمومی در فصل 7.6. کدهای ویژه هر کالا (مثل «دور از اسیدها») در ستون 16b فهرست کالاهای خطرناک (فصل 3.2) آمده است.
چهار سطح جداسازی
| سطح | اصطلاح رسمی | ترجمه | معنی به زبان ساده |
|---|---|---|---|
| 1 | Away from | دور از | کمترین فاصله: دو کالا میتوانند در یک انبار کشتی یا روی یک عرشه باشند، اما با فاصله افقی معین از هم؛ یعنی اگر یکی نشت کند، به دیگری نرسد. |
| 2 | Separated from | جدا از | زیر عرشه، در انبارها یا محفظههای جداگانه؛ روی عرشه با فاصله بیشتر. دیواره یا عرشه میانی باید در برابر آتش و مایع مقاوم باشد. |
| 3 | Separated by a complete compartment or hold from | جدا با یک محفظه یا انبار کامل در میان | میان دو کالا باید دستکم یک انبار یا محفظه کامل دیگر فاصله باشد، افقی یا عمودی. |
| 4 | Separated longitudinally by an intervening complete compartment or hold from | جدا در طول کشتی با یک محفظه یا انبار کامل میانی | سختترین سطح: جدایی عمودی (یکی بالای دیگری) کافی نیست؛ باید در طول کشتی یک انبار کامل میانشان باشد. |
این چهار سطح برای کانتینرها بهصورت تعداد «جایگاه» کانتینر (ردیف و بِی) در کشتی کانتینربر ترجمه میشود و برای بار عمومی بهصورت فاصله متری. یک قاعده عملی که هر بارفرست باید بداند: کالاهایی که باید «جدا از» یا سختتر از هم باشند، در اصل نباید در یک کانتینر یا محفظه حمل قرار بگیرند؛ برای کالاهای «دور از» هم داخل یک کانتینر محدودیت و شرط وجود دارد (کد، 7.3.4). پس جمع کردن چند کالای شیمیایی ناسازگار در یک کانتینر صادراتی، حتی اگر در جاده مجاز بوده، در بندر رد میشود.
گروههای جداسازی
بعضی کالاها با وجود کلاس یکسان یا کلاسهایی که بهطور کلی سازگارند، شیمی ناسازگار دارند. کد IMDG برای اینها «گروه جداسازی» (segregation group) تعریف کرده، مثل اسیدها، قلیاها، سیانیدها، هیپوکلریتها یا ترکیبات آمونیوم، و در ستون 16b برای هر کالا میگوید از کدام گروه باید دور یا جدا باشد. فهرست کامل این گروهها و اعضای آن را از متن رسمی کد ببینید. مهمترین نمونه: اسید و قلیا هر دو کلاس 8 هستند و در جدول برچسب ADR مشکلی ندارند، ولی در دریا باید دستکم «دور از» هم باشند، چون واکنش آنها گرمای زیاد و پاشش ایجاد میکند.
هشت مثال عملی
- اسید با سیانید: سیانید سدیم (UN 1689، کلاس 6.1) اگر با اسید کلریدریک (UN 1789) یا حتی رطوبت اسیدی تماس پیدا کند، گاز بسیار سمی سیانید هیدروژن آزاد میکند. در کشتی با کد ویژه از اسیدها جدا میشود؛ در انبار، بلوک جداگانه و دور از هر اسید.
- اکسیدکننده با مایع قابل اشتعال: هیپوکلریت کلسیم (UN 1748، کلاس 5.1) یا پرمنگنات پتاسیم کنار متانول، تینر یا رنگ. اکسیدکننده اکسیژن آتش را تأمین میکند و آتش کوچک را مهارنشدنی میکند. هیپوکلریت کلسیم بارها منشأ آتشسوزی کانتینر در کشتی بوده و دور از گرما هم چیده میشود.
- خوراک با مواد سمی: آفتکشها و مواد کلاس 6.1 کنار برنج، شکر یا خوراک دام. در جاده، فاصله 0.8 متر یا دیواره طبق بند 7.5.4 ADR؛ در دریا، «دور از» خوراک و در بسیاری موارد نه در یک کانتینر.
- اسید با قلیا: اسید سولفوریک (UN 1830) و محلول سود سوزآور (UN 1824) هر دو کلاس 8 و با برچسب یکسان. واکنش خنثیسازی گرمای شدید میدهد و میتواند بستهها را بترکاند. جدول ADR مانعشان نمیشود، گروههای جداسازی دریایی میشود.
- نیترات آمونیوم با سوخت، مواد آلی و مواد آتشبازی: نیترات آمونیوم (UN 1942، UN 2067 کود) بهتنهایی آرام است، اما آلوده شدن با گازوئیل، روغن یا مواد آلی و قرار گرفتن در آتش آن را به ماده منفجره تبدیل میکند. درس بیروت دقیقاً همین است (پایینتر).
- مواد واکنشدهنده با آب در کنار مایعات: کاربید کلسیم (UN 1402، کلاس 4.3) با آب گاز استیلن قابل اشتعال میدهد. نباید زیر یا کنار بشکههای مایع (که ممکن است نشت کنند) چیده شود و جای آن باید خشک و با تهویه باشد.
- پراکسید آلی با شتابدهندهها و گرما: هاردنر پراکسید آلی (کلاس 5.2) که در کارگاههای رزین و فایبرگلاس مصرف میشود، نباید با شتابدهندههای فلزی یا آمینها و کنار منبع گرما باشد. بعضی پراکسیدها کنترل دما دارند و در کانتینر یخچالی حمل میشوند.
- گاز قابل اشتعال با گاز اکسیدکننده: سیلندر استیلن یا LPG (2.1) کنار سیلندر اکسیژن (UN 1072، 2.2 با خطر فرعی 5.1). در جاده از نظر جدول برچسب مجاز است ولی در کشتی جداسازی میخواهد، و در انبار باید با دیوار یا فاصله کافی جدا شوند.
انبار کالای خطرناک در بندر: اصول
کالای خطرناک در بندر و انبار گمرکی ساعتها تا هفتهها میماند، گاهی بیشتر از زمانی که در کشتی بوده است. اصولی که همه دستورالعملهای بینالمللی و درس حادثههای بزرگ بر آن تأکید دارند:
- ناسازگاری: همان منطق جداسازی دریایی در انبار هم اجرا شود: اکسیدکنندهها، اسیدها، قلیاها، سمیها، مواد واکنشدهنده با آب و مواد قابل اشتعال هر کدام بلوک جداگانه با فاصله یا دیوار آتش.
- سقف مقدار: هر انبار و هر بلوک برای مقدار و کلاس معینی مجوز دارد. انباشت بیش از مجوز، یعنی انفجاری بزرگتر از آنچه محاسبه شده.
- فاصله از مردم: انبار مواد اکسیدکننده و انفجاری باید از ساختمانهای مسکونی و محل تجمع دور باشد.
- دما و رطوبت: کالاهایی مثل نیتروسلولز، هیپوکلریت و پراکسیدها به گرما حساساند؛ آفتاب مستقیم تابستان بندرهای خلیج فارس را باید در برنامه انبار دید.
- فهرست بهروز برای آتشنشان: آتشنشانی باید بداند در هر بلوک چه کالایی و چه مقدار است؛ آب روی بعضی کالاها (کلاس 4.3) خطر را بیشتر میکند.
- کالای مانده و متروکه: کالای خطرناکی که صاحبش آن را رها کرده یا در اختلاف مانده، باید زودتر تعیین تکلیف شود نه آنکه سالها در گوشه انبار بماند.
درس تیانجین ۲۰۱۵
شامگاه ۱۲ اوت ۲۰۱۵ (۲۱ مرداد ۱۳۹۴)، در یک انبار کالای خطرناک در منطقه بندری تیانجین چین دو انفجار پیاپی رخ داد. طبق گزارشهای رسمی (به نقل از جمعبندی منتشرشده در تیر ۱۳۹۵، فهرست منابع پایین صفحه)،۱۷۳ نفر کشته یا مفقود شدند (۹۹ نفر از آنان آتشنشان) و حدود ۸۰۰ نفر زخمی شدند. علت، خودسوزی نیتروسلولزی بود که در ظرفهای انبارشده در فضای باز زیر آفتاب داغ و خشک شده بود؛ آتش به حدود ۸۰۰ تن نیترات آمونیوم رسید و انفجار دوم را ساخت. در همان محل مقدار زیادی سیانید سدیم هم بود که بسیار بیش از سقف مجاز انبار بود. درسها: انباشت چند ده نوع ماده ناسازگار کنار هم، تجاوز از سقف مقدار، حساسیت به دما، و آتشنشانانی که نمیدانستند با چه کالایی روبهرو هستند.
درس بیروت ۲۰۲۰
۴ اوت ۲۰۲۰ (۱۴ مرداد ۱۳۹۹)، حدود ۲۷۵۰ تن نیترات آمونیوم که از سال ۲۰۱۴ در انبار شماره ۱۲ بندر بیروت مانده بود منفجر شد. طبق گزارش دیدهبان حقوق بشر (مرداد ۱۴۰۰)، ۲۱۸ نفر کشته، حدود ۷۰۰۰ نفر زخمی و بیش از ۳۰۰ هزار نفر بیخانمان شدند. در همان انبار نفت سفید، اسید کلریدریک، ۲۳ تن مواد آتشبازی و فتیله انفجاری هم نگهداری میشد؛ انبار در فاصله چند صد متری مناطق مسکونی بود، تهویه و نگهبانی کافی نداشت و برنامه واکنش اضطراری برای آتش در بندر دیده نشد. درسها: کالای متروکه خطرناک باید زود تعیین تکلیف شود، اکسیدکننده نباید کنار سوخت و مواد آتشبازی باشد، و فاصله انبار از مردم یک الزام ایمنی است نه یک توصیه.
برای صاحب کالا: ترکیب بار را چطور برنامه بریزیم
- برای هر کالا از بخش 14 برگه SDS شماره UN، کلاس، خطر فرعی و گروه بستهبندی را بردارید و با فهرست شمارههای UN تطبیق دهید.
- همه برچسبهای هر بسته (اصلی و فرعی) را فهرست کنید و در جدول 7.5.2.1 بالا دوبهدو بسنجید. برای کلاس 1، گروه سازگاری را هم ببینید.
- بخش 7 (انبارداری) و بخش 10 (پایداری و واکنشپذیری) SDS را بخوانید: ناسازگاریهای شیمیایی که برچسب نشان نمیدهد آنجا نوشته شده است.
- اگر بار به کشتی میرسد، پیش از چیدمان کانتینر از خط کشتیرانی یا بارفرست بخواهید بر اساس کد IMDG جداسازی را تأیید کند.
- برای کالاهایی که نمیتوانند با هم بروند، سند حمل جداگانه بگیرید (ADR 5.4.1.4.2) و وسیله نقلیه جدا رزرو کنید.
- در کامیون، مایع پایین و جامد بالا، و همه را طبق مهار کانتینر و بار محکم کنید تا در ترمز ناگهانی بستهها به هم نخورند.
خطر از دید صاحب کالا
- چه چیزی را بررسی کنید: اینکه بارفرست یا انباردار برای صرفهجویی، کالای شما را با کالای ناسازگار دیگران در یک کامیون یا کانتینر «تجمیع» نکرده باشد؛ در قرارداد بنویسید که بار شما فقط با کالای سازگار تجمیع شود.
- اگر انجام نشود: کانتینر در بندر برگشت میخورد و باید باز و دوباره چیده شود (هزینه انبارداری، جابهجایی و جا ماندن از کشتی)؛ در بدترین حالت، آتش یا گاز سمی که به کالای دیگران و کشتی آسیب میزند.
- چه کسی پول میدهد: فرستنده مسئول اعلام درست کالا و بستهبندی است (ADR بند 1.4.2.1)؛ بارگیر مسئول رعایت ممنوعیت بارگیری مختلط (ADR بند 1.4.3.1 و فصل 7.5). اگر اعلام نادرست شما باعث چیدمان غلط شود، خسارت کشتی و کالای دیگران معمولاً به فرستنده برمیگردد؛ ببینید ادعای خسارت کالا و وظایف هر طرف در حمل کالای خطرناک.
- بیمه: بیمه باربری از طریق بیمهگران همکار تهیه میشود؛ اعلام نادرست یا نقض قاعدههای جداسازی میتواند پوشش بیمه را به خطر بیندازد. پیش از حمل، شرایط بیمهنامه را بپرسید.
پرسشهای رایج
کدام کالاهای خطرناک را نمیشود در یک کامیون گذاشت؟
طبق جدول بند 7.5.2.1 مقررات ADR، بستههای کلاس 1 (برچسب 1، 1.5، 1.6 و 1.4 بهجز گروه S) با کلاسهای دیگر ممنوعاند، مگر در چند استثنای مشخص. مواد خودواکنشگر 4.1 با برچسب فرعی 1 فقط با همنوع خود و پراکسید آلی 5.2 با برچسب فرعی 1 فقط با 5.2 بارگیری میشوند. کلاسهای 2 تا 9 بهطور کلی با هم مجازند، اما قاعده خوراک (بند 7.5.4) و ناسازگاریهای شیمیایی برگه SDS را هم باید رعایت کرد.
در جدول ADR علامت X یعنی ممنوع؟
نه. در جدول رسمی ADR علامت X یعنی «بارگیری مختلط مجاز است» و خانه خالی یعنی ممنوع؛ حرفهای a تا d یعنی مجاز با شرط یادداشت. در جدول تعاملی این صفحه، برای خوانایی، خانههای ممنوع را قرمز کردهایم.
اسید و سیانید را میشود با هم حمل کرد؟
جدول برچسب ADR میان 6.1 و 8 ممنوعیتی ندارد، اما سیانید با اسید گاز کشنده سیانید هیدروژن میدهد. در کشتی، کد IMDG سیانیدها را با کد ویژه از اسیدها جدا میکند و در انبار هم باید بلوک جداگانه داشته باشند. توصیه ما: حتی در جاده هم با وسیله جدا یا دستکم با فاصله و جداکننده بفرستید.
جداسازی «دور از» و «جدا از» در کشتی چه فرقی دارد؟
«دور از» (Away from) کمترین سطح است: دو کالا میتوانند در یک انبار یا روی یک عرشه باشند ولی با فاصله افقی. «جدا از» (Separated from) یعنی زیر عرشه در انبارهای جداگانه و روی عرشه با فاصله بیشتر. دو سطح بالاتر یک انبار کامل در میان، و در سختترین حالت یک انبار کامل در طول کشتی، میخواهند (کد IMDG فصل 7.2).
آیا میتوانم چند کالای شیمیایی مختلف را در یک کانتینر صادراتی بگذارم؟
فقط اگر طبق کد IMDG با هم سازگار باشند. کالاهایی که باید «جدا از» یا سختتر از هم باشند در اصل در یک کانتینر مجاز نیستند و برای «دور از» هم شرط وجود دارد (بند 7.3.4 کد). پیش از چیدمان، فهرست کالاها و برگههای SDS را به خط کشتیرانی یا به ما بدهید تا جداسازی بررسی شود.
انبار کالای خطرناک در بندر چه اصولی دارد؟
جداسازی بلوکها بر اساس ناسازگاری، سقف مقدار برای هر بلوک، فاصله از مناطق مسکونی، کنترل دما و رطوبت، فهرست بهروز کالا برای آتشنشانی و تعیین تکلیف سریع کالای متروکه. حادثههای تیانجین ۲۰۱۵ و بیروت ۲۰۲۰ نشان داد بیتوجهی به همین اصول ساده چه هزینه انسانیای دارد.
مسئولیت با صاحب کالاست
طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبزنی و اظهار کالای خطرناک به عهده فرستنده (صاحب کالا) است (کتاب نارنجی فصلهای 1.4 و 5.4؛ ADR بند 1.4.2.1). این صفحه آموزشی است و جای متن رسمی مقررات و برگه اطلاعات ایمنی (SDS) سازنده را نمیگیرد.
این صفحه بخشی از دوره جامع کالای خطرناک است: جلسه ۵: کلاس ۱: مواد و اشیای منفجره، جلسه ۹: کلاس ۵: اکسیدکنندهها و پراکسیدهای آلی، جلسه ۱۲: کلاس ۸: مواد خورنده، جلسه ۲۷: جداسازی و انبارداری در انبار و بندر، جلسه ۲۹: حوادث واقعی: نیشابور، بندر شهید رجایی، بیروت، تیانجین، بارسکون؛ «با سپاس از آتشنشانان». در هر جلسه خلاصه، تمرین و آزمونک هم هست.
منابع
- UNECE، موافقتنامه ADR ویرایش 2025 (ECE/TRANS/352)، بندهای 5.4.1.4.2، 7.5.1.5، 7.5.2.1 تا 7.5.2.4 و 7.5.4 (۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- IMO، کد بینالمللی کالای خطرناک دریایی (IMDG Code)، اصلاحیه 42-24، فصلهای 7.2، 7.3، 7.4 و 7.6 (فقط شماره بند؛ متن دارای حق نشر) (۲۷ آبان ۱۴۰۵)
- Munich Re, Explosive mixture: Tianjin 2015 (جمعبندی گزارشهای رسمی) (۲۹ تیر ۱۳۹۵ (19 July 2016))
- Human Rights Watch, “They Killed Us From the Inside”: An Investigation into the August 4 Beirut Blast (۱۲ مرداد ۱۴۰۰ (3 Aug 2021))
← کالای خطرناک: همه کلاسها · بازگشت به دانشنامه · کالای خطرناک چیست · کلاس 1: مواد منفجره و گروه سازگاری · کلاس 5: اکسیدکننده و پراکسید آلی · برچسب و پلاکارد کالای خطرناک · اسناد حمل کالای خطرناک · MSDS چیست · وظایف هر طرف · ایمنی کانتینر · مهار کانتینر · ترخیص کالا: مواد شیمیایی و مواد اولیه