دوره جامع کالای خطرناک · ماژول B: ۹ کلاس کالای خطرناک
جلسه ۸: کلاس ۴: جامدات قابل اشتعال، خودسوز و واکنشدهنده با آب
در این جلسه: سه زیرکلاس 4.1، 4.2 و 4.3 را با «راه رسیدن به آتش» از هم جدا کنید و…
اهداف یادگیری
- پس از این جلسه میتوانید سه زیرکلاس 4.1، 4.2 و 4.3 را با «راه رسیدن به آتش» از هم جدا کنید.
- پس از این جلسه میتوانید ماده واکنشدهنده با آب را از ماده خودگرمشونده و پایروفوریک تشخیص دهید و بگویید با هر کدام در انبار و حادثه چه نباید کرد.
- پس از این جلسه میتوانید معیار گروه بستهبندی هر زیرکلاس (سرعت سوختن، آزمون مکعب، سرعت آزاد شدن گاز) را توضیح دهید.
- پس از این جلسه میتوانید سه برچسب کلاس ۴ و حرف X پیش از عدد شناسایی خطر (مثل X423) را بخوانید.
- پس از این جلسه میتوانید بگویید چرا شکل کالا، روش تولید و درصد اجزا در گوگرد، کربن فعال و فروسیلیسیم حکم را عوض میکند و گوگرد و آهن اسفنجی فله تابع کد IMSBCاند.
بخوانید
این بخشها را به ترتیب بخوانید. هر پیوندی را که باز کنید، علامت میخورد.
- کلاس ۴ چیست: سه راه رسیدن به آتشتعریف 4.1، 4.2 (پایروفوریک و خودگرمشونده) و 4.3 (Dangerous When Wet).
- زیرکلاسهای کلاس ۴ در یک جدولنام رسمی انگلیسی، خطر اصلی و نمونه آشنای هر زیرکلاس.
- گروه بستهبندی 4.2: آزمون مکعبپایروفوریک گروه I؛ مکعب ۲٫۵ و ۱۰ سانتیمتری در ۱۴۰ درجه برای گروه II و III.
- گروه بستهبندی 4.3: سرعت آزاد شدن گاز۱۰ لیتر بر کیلوگرم در دقیقه، ۲۰ و ۱ لیتر بر کیلوگرم در ساعت.
- گروه بستهبندی 4.1: آزمون سرعت سوختن۴۵ ثانیه برای نوار ۱۰۰ میلیمتری و ۱۰ دقیقه برای پودر فلز؛ و هفت نوع A تا G خودواکنشدهندهها.
- برچسبهای کلاس ۴نوارهای قرمز 4.1، سفید و قرمز 4.2، آبی 4.3 و فرق 4.1 با برچسب کلاس ۹.
- کالاهای رایج کلاس ۴ در تجارت ایرانگوگرد، کربن فعال، زغال، کاربید، فروسیلیسیم، پودر فلزات و مقررات ویژه 242، 646 و 39.
- UN 1402: کاربید کلسیمردیف کاربید را در جدول A ببینید: گروه I و II و عدد X423.
- گوگرد و آهن اسفنجی فله: کد IMSBCچرا صادرات فله از بندرهای خلیج فارس تابع کد IMSBC است و DRI چه خطری دارد.
- خطر از دید صاحب کالاچه چیزی را بررسی کنید و اگر نکنید چه کسی هزینه را میپردازد.
- قطار نیشابور ۱۳۸۲: گوگرد در کنار سوخت و کودگوگردی که «روی کاغذ» مشمول نیست، در آتش بیخطر نیست.
خلاصه جلسه
کلاس ۴ بیشتر جامدهایی است که خطر اصلیشان آتش است، ولی هر زیرکلاس از راهی جداگانه به آتش میرسد و همین راه، رفتار درست در انبار و در حادثه را تعیین میکند.
- 4.1 جامد قابل اشتعال: با تماس کوتاه با یک شعله زود میگیرد و شعله در آن تند پیش میرود، یا با اصطکاک آتش میگیرد؛ مثل گوگرد پودری، نفتالین و کبریت. مواد خودواکنشدهنده، منفجرههای جامد حساسیتزداییشده و مواد پلیمرشونده هم در همین زیرکلاساند.
- 4.2 مستعد احتراق خودبهخودی: به هیچ شعلهای نیاز ندارد. نوع پایروفوریک حتی به مقدار کم در کمتر از پنج دقیقه تماس با هوا آتش میگیرد؛ نوع خودگرمشونده آرامآرام با هوا گرم میشود و فقط در حجم زیاد و پس از ساعتها یا روزها شعلهور میشود، مثل کربن فعال، کوپرا، پنبه روغنی و زغال تازهای که خوب سرد نشده است.
- 4.3 واکنشدهنده با آب: در تماس با آب، حتی رطوبت هوا یا باران، گاز قابل اشتعال آزاد میکند؛ کاربید کلسیم استیلن میدهد و فلزهایی مثل سدیم هیدروژن. روی بسته عبارت Dangerous When Wet میآید.
فرق عملی 4.2 و 4.3 این است: دشمن 4.2 هوا و گرماست و باید تهویه، دما و رطوبت بار را هنگام بارگیری کنترل کرد؛ دشمن 4.3 آب است و بسته و کف و سقف محفظه حمل باید کاملاً خشک باشند. روی آتش 4.3 آب نمیریزند و با پودر خشک یا ماسه خشک خاموش میکنند. حرف X پیش از عدد شناسایی خطر، مثل X423 برای کاربید گروه I یا سدیم، همین هشدار است: ماده با آب واکنش خطرناک دارد.
شماره زیرکلاس ترتیب خطر نیست و میزان خطر را گروه بستهبندی نشان میدهد. برای ماده نامدار، گروه همان است که در فهرست آمده؛ برای مخلوط و n.o.s. آزمون لازم است: در 4.1 سرعت سوختن یک نوار ۱۰۰ میلیمتری (فقط گروه II یا III)، در 4.2 آزمون مکعب ۲٫۵ و ۱۰ سانتیمتری در ۱۴۰ درجه، و در 4.3 مقدار گازی که هر کیلوگرم ماده در دقیقه یا ساعت آزاد میکند. مواد خودواکنشدهنده گروه ندارند و به هفت نوع A تا G تقسیم میشوند.
برچسبها را از رنگ بشناسید: 4.1 سفید با هفت نوار عمودی قرمز و شعله سیاه، 4.2 نیمه بالا سفید و نیمه پایین قرمز، 4.3 آبی؛ عدد ۴ در گوشه پایین هر سه. برچسب 4.1 را با کلاس ۹ اشتباه نکنید که هفت نوار سیاه فقط در نیمه بالا دارد.
در کلاس ۴ جزئیات کالا حکم را عوض میکند: گوگرد شکلدادهشده (گرانول، پاستیل، پولک) طبق مقرره ویژه ۲۴۲ در جاده و ریل مشمول نیست؛ کربن فعالشده با بخار آب طبق مقرره ۶۴۶ مشمول نیست؛ فروسیلیسیم با سیلیسیم کمتر از ۳۰ یا ۹۰ درصد و بیشتر طبق مقرره ۳۹ مشمول نیست. گوگرد و آهن اسفنجی که فله با کشتی از بندرهای خلیج فارس صادر میشوند، تابع کد IMSBCاند؛ آهن اسفنجی شماره UN ندارد ولی با آب هیدروژن میدهد و ممکن است خودبهخود گرم شود.
واژههای کلیدی
| فارسی | انگلیسی | کوتهنوشت |
|---|---|---|
| جامد قابل اشتعال | Flammable solid | 4.1 |
| ماده مستعد احتراق خودبهخودی (خودسوز) | Substance liable to spontaneous combustion | 4.2 |
| ماده پایروفوریک | Pyrophoric substance | |
| ماده خودگرمشونده | Self-heating substance | |
| مادهای که در تماس با آب گاز قابل اشتعال آزاد میکند | Substance which, in contact with water, emits flammable gases | 4.3 |
| ماده خودواکنشدهنده | Self-reactive substance | |
| منفجره جامد حساسیتزداییشده | Solid desensitized explosive | |
| کد بینالمللی بارهای جامد فله دریایی | International Maritime Solid Bulk Cargoes Code | IMSBC |
| آهن اسفنجی و بریکت گرم آن | Direct reduced iron / Hot briquetted iron | DRI / HBI |
| مقرره ویژه | Special provision | SP |
تمرین عملی
یک انبار ساختگی در بندرعباس پنج محموله برای بارگیری دارد. برای هر کدام بگویید کدام زیرکلاس است (یا اصلاً مشمول نیست)، چه برچسبی میخورد و مهمترین مراقبت چیست.
- بشکههای کاربید کلسیم، گروه I.
- کیسههای زغال چوب که دیروز از کوره درآمده و قرار است در کانتینر بسته بارگیری شود.
- کربن فعال که برگه سازنده میگوید با بخار آب فعال شده است.
- فروسیلیسیم با ۷۵ درصد سیلیسیم در کیسه جامبو.
- گوگرد پاستیلی (شکلدادهشده) که با کامیون به مرز ترکیه میرود.
پاسخ
- 4.3، UN 1402؛ برچسب آبی 4.3. با آب استیلن میدهد؛ بشکه و محفظه حمل باید کاملاً خشک باشند و در حادثه آب نریزید (پودر یا ماسه خشک). عدد شناسایی خطر جدول A برای گروه I X423 است. در هوا کاربید گروه I روی هواپیمای مسافربری ممنوع است.
- 4.2، زغال چوب UN 1361 (گروه II یا III)؛ برچسب نیمه سفید و نیمه قرمز. خودگرمشونده است: زغال تازهای که خوب سرد و هوادهی نشده، در کانتینر بسته خودبهخود گرم میشود و آتش میگیرد. پیش از بارگیری دما و سرد شدن کامل را کنترل کنید.
- طبق مقرره ویژه ۶۴۶ مشمول مقررات نیست؛ ولی همان گواهی روش تولید را در مدارک حمل بیاورید. کربن فعال با روش دیگر UN 1362، 4.2، گروه III است.
- 4.3 با خطر فرعی 6.1، UN 1408، گروه III؛ برچسبهای 4.3 و 6.1. با رطوبت گازهای قابل اشتعال و سمی میدهد، پس بسته ضدرطوبت و محفظه خشک لازم است. درصد سیلیسیم را از گواهی سازنده کنترل کنید، چون زیر ۳۰ یا از ۹۰ درصد به بالا مشمول نیست.
- گوگرد شکلدادهشده طبق مقرره ویژه ۲۴۲ در جاده و ریل مشمول مقررات کالای خطرناک نیست. گوگرد پودری یا کلوخه UN 1350، 4.1، گروه III است. یادتان باشد که «مشمول نبودن» یعنی بیخطر بودن در آتش نیست؛ نیشابور را ببینید.
جمعبندی: 1 و 4 واکنشدهنده با آباند (دور از آب)، 2 خودگرمشونده است (دور از گرما، با تهویه و کنترل دما).
آزمونک جلسه
این دوره و گواهی پایان آن آموزشی است و جایگزین گواهینامه رسمی راننده ADR، گواهی آموزش IMDG/IATA یا هیچ مجوز قانونی نیست. برای حمل واقعی، متن رسمی مقررات و دستور مرجع صالح ملاک است.