دوره جامع کالای خطرناک · ماژول B: ۹ کلاس کالای خطرناک
جلسه ۹: کلاس ۵: اکسیدکنندهها و پراکسیدهای آلی
در این جلسه: فرق اکسیدکننده (5.1) و پراکسید آلی (5.2) را توضیح دهید و برای هر کدام کالای آشنا در بازار ایران نام ببرید و…
اهداف یادگیری
- پس از این جلسه میتوانید فرق اکسیدکننده (5.1) و پراکسید آلی (5.2) را توضیح دهید و برای هر کدام کالای آشنا در بازار ایران نام ببرید.
- پس از این جلسه میتوانید بگویید گروه بستهبندی 5.1 چگونه با آزمون مخلوط سلولز تعیین میشود و چرا 5.2 گروه ندارد و هفت نوع A تا G دارد.
- پس از این جلسه میتوانید SADT، دمای کنترل و دمای اضطراری را توضیح دهید و بگویید کدام پراکسیدها کنترل دما لازم دارند.
- پس از این جلسه میتوانید برچسب 5.1 و 5.2 را بشناسید و ردیف درست آب اکسیژنه را از روی درصد آن پیدا کنید.
- پس از این جلسه میتوانید سه ردیف نیترات آمونیوم و کودهای آن را از هم جدا کنید و بگویید چرا این ماده اینقدر حساس است.
بخوانید
این بخشها را به ترتیب بخوانید. هر پیوندی را که باز کنید، علامت میخورد.
- کلاس ۵ چیست: اکسیدکننده و پراکسید آلیتعریف 5.1 و 5.2 و ساختار -O-O- پراکسیدها.
- زیرکلاسهای کلاس ۵ در یک جدولخطر اصلی، گروه بستهبندی و نمونه آشنای هر زیرکلاس.
- گروه بستهبندی 5.1: آزمون با سلولزآزمونهای O.1، O.2 و O.3 و مخلوطهای مرجع هر گروه.
- پراکسیدهای آلی: نوع A تا G و کنترل دمانوعها، ردیفهای عمومی UN 3101 تا 3120، SADT و دو دمای کنترل و اضطراری.
- برچسبهای کلاس ۵شعله روی دایره زرد برای 5.1، قرمز و زرد برای 5.2 و برچسبهای خطر فرعی.
- نیترات آمونیوم: سه ردیف، سه حکمUN 1942، 2067 و 2071، سقف ۰٫۲ درصد مواد سوختنی و برنامه امنیتی 1.10.3.
- کالاهای رایج کلاس ۵ در تجارت ایرانکلر استخر، آب اکسیژنه، نیتراتها، کلرات و هاردنر رزین با شماره UN و گروه.
- UN 1942: نیترات آمونیومردیف نیترات آمونیوم را در جدول A ببینید.
- جدول ADR همه چیز را نمیگویدچرا هیپوکلریت کلسیم کنار متانول از نظر جدول مجاز است ولی نباید کنار هم چیده شود.
- انبار کالای خطرناک در بندر: درس بیروتاصول انبار اکسیدکننده دور از سوخت و مواد آتشبازی.
- انفجار بندر بیروت ۱۳۹۹۲۷۵۰ تن نیترات آمونیوم مانده در انبار، کنار سوخت و آتشبازی.
خلاصه جلسه
کلاس ۵ دو زیرکلاس دارد که هر دو آتش را بدتر میکنند، ولی از دو راه متفاوت.
- 5.1 اکسیدکننده: مادهای که خودش لزوماً نمیسوزد، اما با آزاد کردن اکسیژن به سوختن مواد دیگر کمک میکند. خطرش وقتی آشکار میشود که کنار چوب، کاغذ، گونی، روغن یا سوخت باشد: آتشی کوچک را به آتشی تند و مهارنشدنی تبدیل میکند. نیترات آمونیوم، کلر استخر و آب اکسیژنه از این گروهاند.
- 5.2 پراکسید آلی: ماده آلی با ساختار -O-O- که از نظر گرمایی ناپایدار است و ممکن است تجزیه گرمازای خودشتابگیرنده داشته باشد؛ برخی حتی بهصورت انفجاری تجزیه میشوند. هاردنر رزین پلیاستر (پراکسید متیل اتیل کتون) و بنزوئیل پراکسید نمونههای آشنا هستند.
گروه بستهبندی 5.1 (I، II یا III) برای مخلوطها با آزمونی تعیین میشود که ماده را با سلولز خشک مخلوط میکند و سرعت سوختن یا افزایش فشار آن را با یک مخلوط مرجع میسنجد. پراکسیدهای آلی گروه بستهبندی ندارند؛ هفت نوع A تا G دارند. نوع A در بسته آزمونشده پذیرفته نمیشود، نوع B خطرناکترین نوع قابل حمل است و برچسب خطر فرعی کلاس ۱ هم میخواهد، و نوع G مشمول مقررات 5.2 نیست.
برای پراکسیدها عدد کلیدی SADT است: کمترین دمایی که ماده در همان بستهبندی حمل ممکن است تجزیه خودشتابگیرنده پیدا کند. اگر SADT پایین باشد (مثلاً برای نوع B و C حداکثر ۵۰ درجه)، کنترل دما لازم است و دو دما در مدارک میآید: دمای کنترل، که بار نباید از آن گرمتر شود، و دمای اضطراری، که اگر به آن برسد روش اضطراری اجرا میشود. چنین باری فقط با کانتینر یخچالی یا وسیله دمای کنترلشده حمل میشود و در RID اصلاً پذیرفته نیست. در تابستان خلیج فارس دمای داخل کانتینر روی اسکله از هوای بیرون بالاتر میرود؛ SADT را از برگه SDS بخوانید.
برچسب 5.1 زرد با «شعله روی دایره» است، یعنی ماده به سوختن دیگران کمک میکند. برچسب 5.2 نیمه بالا قرمز و نیمه پایین زرد است و خودش یعنی «ممکن است قابل اشتعال باشد»، پس برچسب کلاس ۳ جداگانه نمیخواهد. درصد غلظت ردیف را عوض میکند: آب اکسیژنه زیر ۸ درصد مشمول نیست، ۸ تا کمتر از ۲۰ درصد UN 2984 گروه III، ۲۰ تا ۶۰ درصد UN 2014 با خطر فرعی ۸ گروه II، و بالای ۶۰ درصد پایدارشده UN 2015 گروه I.
نیترات آمونیوم هم ماده اولیه کود است و هم ماده اولیه مواد منفجره معدنی؛ اکسیژن آتش را خودش همراه دارد و هرچه ماده سوختنی بیشتری با آن مخلوط باشد، به ماده منفجره نزدیکتر میشود. برای همین سه ردیف دارد: UN 1942 (5.1) فقط با حداکثر ۰٫۲ درصد ماده سوختنی (بیش از آن فقط بهعنوان جزئی از کالای کلاس ۱ پذیرفته است)؛ UN 2067 (5.1) کودی که با روش بخش ۳۹ کتاب آزمونها طبقهبندی شده؛ و UN 2071 (کلاس ۹) کود کمخطرتر که در جاده و ریل مشمول نیست. حمل فله یا با تانک بیش از ۳۰۰۰ کیلوگرم آن کالای پرپیامد است و برنامه امنیتی میخواهد. انفجار بیروت نشان داد نیترات آمونیوم مانده در انبار، کنار سوخت و آتشبازی، پس از یک آتشسوزی چه میکند.
واژههای کلیدی
| فارسی | انگلیسی | کوتهنوشت |
|---|---|---|
| ماده اکسیدکننده | Oxidizing substance | 5.1 |
| پراکسید آلی | Organic peroxide | 5.2 |
| دمای تجزیه خودشتابگیرنده | Self-accelerating decomposition temperature | SADT |
| دمای کنترل | Control temperature | |
| دمای اضطراری | Emergency temperature | |
| نیترات آمونیوم | Ammonium nitrate | AN |
| کود بر پایه نیترات آمونیوم | Ammonium nitrate based fertilizer | |
| پراکسید متیل اتیل کتون (هاردنر رزین) | Methyl ethyl ketone peroxide | MEKP |
| هیپوکلریت کلسیم (کلر استخر) | Calcium hypochlorite | |
| کالای خطرناک پرپیامد | High consequence dangerous goods | HCDG |
تمرین عملی
یک بازرگان ساختگی در اصفهان سه سفارش دارد. برای هر کدام زیرکلاس، برچسب و مهمترین نکته را بگویید.
- هاردنر رزین پلیاستر: برگه SDS میگوید UN 3105 ORGANIC PEROXIDE TYPE D, LIQUID (Methyl ethyl ketone peroxide) و کنترل دما لازم نیست. واردات با کانتینر در مرداد از بندر شهید رجایی.
- کلر استخر (هیپوکلریت کلسیم خشک، UN 1748) که قرار است با چند بشکه متانول در یک کامیون به مقصد داخلی برود.
- فروشندهای «کود نیترات آمونیوم» پیشنهاد میدهد ولی هیچ گزارش طبقهبندی ندارد و میگوید «همه آن را UN 2071 میفرستند، در جاده آزاد است».
پاسخ
- 5.2، نوع D مایع؛ گروه بستهبندی ندارد. برچسب 5.2 (قرمز و زرد) کافی است و برچسب کلاس ۳ جداگانه نمیخواهد. با اینکه این فرمول کنترل دما نمیخواهد، دمای کانتینر در تابستان خلیج فارس بالا میرود: SADT را از SDS بخوانید و جای کانتینر را در کشتی دور از منبع گرما درخواست کنید. فرمولهای دیگر MEKP ردیف دیگری دارند؛ ردیف را با بخش ۱۴ تطبیق دهید.
- 5.1، گروه II یا III بسته به درصد کلر فعال؛ برچسب زرد 5.1. جدول بارگیری مختلط ADR بارگیری 5.1 با کلاس ۳ را در یک وسیله منع نمیکند، ولی اکسیدکننده کنار مایع قابل اشتعال آتش کوچک را مهارنشدنی میکند؛ بخشهای ۷ و ۱۰ برگه SDS را بخوانید و این دو را جدا بفرستید. فقط پالت سالم و کف تمیز بدون روغن به کار ببرید و از گرما و نور خورشید دور نگه دارید. اگر همین بار به کشتی برود، جداسازی دریایی بهاحتمال زیاد کنار هم بودن آنها را منع میکند.
- نپذیرید تا گزارش طبقهبندی بر پایه بخش ۳۹ کتاب راهنمای آزمونها برسد. بسته به ترکیب، کود ممکن است UN 2067 در 5.1 (در همه مدها مشمول) یا UN 2071 در کلاس ۹ (فقط در دریا و هوا مشمول) باشد؛ نیترات آمونیوم خالص UN 1942 است و اگر بیش از ۰٫۲ درصد ماده سوختنی داشته باشد، در این ردیف پذیرفته نمیشود. حمل فله یا تانک بیش از ۳۰۰۰ کیلوگرم کود 5.1 در کشورهای عضو ADR برنامه امنیتی 1.10.3 میخواهد و در ایران هم واردات آن معمولاً پیش از ثبت سفارش مجوز لازم دارد.
آزمونک جلسه
این دوره و گواهی پایان آن آموزشی است و جایگزین گواهینامه رسمی راننده ADR، گواهی آموزش IMDG/IATA یا هیچ مجوز قانونی نیست. برای حمل واقعی، متن رسمی مقررات و دستور مرجع صالح ملاک است.